Grenzen trekken, grenzen slechten

Duizenden jonge Israëlische backpackers bezinnen zich in verre oorden op hun joodse identiteit. Zij staan voor het grote vraagstuk van het moderne Israël: waar liggen onze grenzen?...

De vaandeldragers van het zionisme sterven langzaam uit. De joodsearbeider, de joodse landbouwer, de joodse soldaat - zij hebben de jongeIsraëlische staat veroverd, de grenzen verlegd en het land opgebouwd. Maarbijna zestig jaar na de onafhankelijkheid van 1948 rest van hen weinig meerdan de standbeelden. De vakbond, de kibboets en ook het leger hebben voorde jeugd hun glans verloren.

Het zionisme heeft nog maar één, laatste, jonge held: de Israëlischebackpacker.

Meteen na voltooiing van hun militaire dienst vertrekken ruwwegdertigduizend twintigers ieder jaar van het vliegveld bij Tel Aviv. NaarKathmandu gaat het, naar La Paz, de Thaise stranden, de Peruaanse bergen.Weg van Israël, weg van de bezetting van de Palestijnse gebieden, hup, degrens over.

Maar als de Israëlische rugzakkers dan eindelijk weg zijn van 'dehogedrukpan', gebeurt er iets merkwaardigs: ze leven bijna als waren ze dejoodse pioniers uit de jaren twintig en dertig in Palestina.

De Azië-gangers hangen weken, soms maanden met elkaar rond op éénplek, waar ze de reizigers uit andere landen vrijwel negeren - als in dekibboetsen in het oude Palestina te midden van de Arabieren. De LatijnsAmerika-gangers beklimmen bergen, trekken dagen door de jungle en bezoekentempels bij de vleet - als de ontdekkingstochten die bij de zionistensymbool stond voor het verkennen van het land voor de joden.

De menukaarten in het hotel The Hump in de Chinese stad Kunming zijnopgesteld in het Hebreeuws. De muziek, de films en de boeken in de kastzijn van Israëlische makelij, en de hoteleigenaar zegt bij het serverenvan het ontbijt boker tov tegen zijn gasten. Het is, in het diepe zuidenvan China, 'een Israëlische ruimte die helpt een territorium te stichtenvoor Israëlische backpackers in het buitenland', schrijft antropologeAyana Shira Haviv in Israeli Backpackers - From Tourism to Rite of Passage.De Aziatische en Latijns-Amerikaanse backpackroutes zijn de laatste tienjaar bezaaid geraakt met dergelijke 'Israëlische enclaves'.

De Israëlische backpackers kunnen zich verheugen in een groeiendebelangstelling van Israëlische sociologen en cultureel antropologen. InIsraeli Backpackers zijn hun bevindingen voor het eerst bijeengebracht. Inhet gedrag, de taal en de ideeën van de jonge reizigers komt volgenssamenstellers Chaim Noy en Erik Cohen het grote vraagstuk van het moderneIsraël tot uitdrukking: voor het zionistische ethos van land veroveren,bebouwen en verdedigen is nog geen alternatief.

De backpackers die weken in hun enclaves blijven hangen, noemen elkaarmitnahalim. Het is het Hebreeuwse woord voor de kolonisten die innederzettingen in de bezette Westoever wonen. De rugzakkers die daarentegenin grote vaart de trekpleisters afgaan - van tempel naar vulkaan entropisch eiland - heten onder elkaar kovshim. De zionisten gebruikten datwoord in de jaren twintig en dertig voor de veroveraars die zich in hetBritse mandaatgebied Palestina grondgebied toe-eigenden voor de toekomstigejoodse staat.

De woordkeuze - hoe ironisch vaak ook bedoeld - illustreert hoezeer debackpackers zijn grootgebracht met de ideeën en mythen van het zionisme,het joodse nationalisme. Ze noemen de lokale bevolking in Thailand, Ecuadorof waar dan ook mekomiyim. Hetzelfde woord waarmee dienstplichtigen onderelkaar over Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever of in de Gazastrookpraten.

De Israëlische socioloog Baruch Kimmerling heeft jaren geledengeopperd dat zijn landgenoten de grenzen van Israël van begin af aan nooitals begrenzing hebben gezien, maar als een lijn waarachter nog te ontginnengebied ligt - zoals het begrip frontier ooit gold voor de Amerikaansekolonisten. Het is de grens van de beschaving. 'Wij leven in de 20ste eeuw,zij leven in de 15de', zei vader des vaderlands David Ben-Gurion nog vóórde oprichting van de staat Israël. 'Wij hebben een voorbeeldsamenlevinggesticht in het hart van de Middeleeuwen.'

De kolonisten van de nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever, deGolan-hoogvlakte, in de Sinaï-woestijn (tot 1982) en de Gazastrook (tot2005) zijn in de beleving van veel Israëli's de frontier-bewoners van dejoodse staat, schreef Baruch Kimmerling. In het verlengde hiervansuggereren Noy en Cohen in Israeli Backpackers dat de enclaves vanIsraëlische rugzakkers dienen als surrogaat-frontiers.

'Het is', schrijven ze, 'allemaal afgeleid van het idee dat de grenzenvan de staat Israël onderhandelbaar' zijn.' Vrijwel elk decennium isde begrenzing van Israël veranderd - in 1949 (Onafhankelijkheidsoorlog),in 1956 (Suez-oorlog), in 1967 (Zesdaagse Oorlog), in 1979 (vrede metEgypte), in 1982 (inval in Libanon), in 1994 (vrede met Jordanië), in 2000(terugtrekking uit Libanon) en in 2005 (terugtrekking uit de Gazastrook).

'Het onbepaalde karakter van de Israëlische grenzen komt niet alleentot uitdrukking bij nationaal territoriale vraagstukken, maar isdoorgedrongen in het collectieve verhaal dat Israëli's over hun landvertellen.'

Grenzen bepalen als way of life. David Ben-Gurion zei in 1947: 'In degeschiedenis bestaan geen definitieve akkoorden, er bestaan geen eeuwigegrenzen, en politieke eisen zijn nooit definitief. We zullen nog groteveranderingen in de wereld zien.'

De lijsttrekker van de middenpartij Kadima, Ehud Olmert, heeft de grensvan Israël tot inzet van de verkiezingen gemaakt. Hij voorspelt dat degrens met de Westelijke Jordaanoever over vier jaar 'aanmerkelijk andersligt dan vandaag' - tenminste, als de kiezers zijn partij komende dinsdaginderdaad zo gunstig gezind zijn als de opiniepeilingen doen geloven.

De veiligheidsmuur rond de Westoever is, als het aan Olmert ligt, degrens van de toekomst. Hij trekt de grootste nederzettingen bij Israël enlaat de kleinere Israëlische enclaves ontruimen. Het liefst bepaalt Olmertde 'definitieve grens' in overleg met de Palestijnen, zegt hij. Maar alsdat niet mogelijk is trekt hij zijn eigen plan.

Aangezien Israël er geen heil in ziet gesprekken te voeren met denieuw verkozen Palestijnse regering van Hamas, is het aannemelijk datOlmert als premier eenzijdig zijn koers zal bepalen. Hij kan daarmee in devoetsporen treden van de in coma verkerende Ariel Sharon, die in 2005 naeen unilateraal genomen besluit de Gazastrook heeft ontruimd.

Minister van Buitenlandse Zaken Shlomo Ben-Ami reisde in januari 2001naar de Egyptische badplaats Taba voor de allerlaatste wanhopige poging hetOslo-vredesproces te redden. Vlak voor vertrek zei hij tegen de krantYediot Ahronot: 'Een normale staat wordt niet verondersteld zich buitenzijn legitieme grenzen te vestigen. Wij hebben een staat gesticht, we zijntoegelaten tot de VN, we streven naar normale relaties met deinternationale gemeenschap, en toch gedragen we ons nog steeds alsof we deyishuv zijn.'

De yishuv is de revolutionair-zionistische gemeenschap in het Palestinavan voor 1948, die 'het te slim af zijn van de Britse bezetters en hetverschalken van de lokale bevolking tot levenswijze had gemaakt', schrijftShlomo Ben-Ami in Scars of War, Wounds of Peace - The Israeli-Arab Tragedy.Steeds weer komt hij terug op de yishuv-mentaliteit waarmee Israëlpolitiek bedrijft. Na zijn carrière als politicus profileert Ben-Ami zichweer als historicus. Het indrukwekkende Scar of War, Wounds of Peace, datchronologisch het Israëlisch-Arabische conflict behandelt, is meer eenmentaliteitsgeschiedenis dan een feitenrelaas.

De zoektocht naar territorium, geleid door nationalistische ofreligieuze overtuigingen, is nog altijd niet ten einde - 'trouw aan de oudearchaïsche, zionistische filosofie dat de verst gelegen kleuterschool ookde politieke grens aangeeft'. Voortgedreven door het gevoel 'altijdbelegerd te worden' en 'te leven binnen Auschwitz-grenzen' zoekt Israëlnaar een manier om de veroverde Westoever te kunnen behouden. Na deterugtrekking uit de Sinaï-woestijn, die in 1967 was veroverd op Egypte,was er immers 'een wijdverbreid gevoel van ruimteverlies', schrijftBen-Ami. 'Het was terug naar de claustrofobische mentaliteit van het joodsegetto.'

Scars of War, Wounds of Peace bouwt nadrukkelijk voort op het werk vande 'Nieuwe Historici', die sinds het einde van de jaren tachtig proberende mythen van de zionistische geschiedschrijving te ontkrachten op basisvan archiefonderzoek - historici als Benny Morris, Avi Shlaim en IlanPappé. Zij zijn geen geliefde boodschappers: premier Sharon heeft hunbevindingen uit schoolboeken laten halen.

'Iedere poging de essentie van zionisme ter discussie te stellen - ofweldoor de vroege jaren van de beweging nog eens onder de loep te nemen, ofweldoor de samenleving van vandaag kritisch te analyseren - is veroordeeld alseen typische intellectuele onderneming van aan zelfhaat lijdende joden indienst van de vijand', schrijft Ilan Pappé, docent aan de Universiteit vanHaifa, in 'Post-zionistisch Onderzoek', een essay in de veelzijdige bundelThe Struggle for Sovereignty - Palestine and Israel (1993-2005).

Premier Yitzhak Rabin had aan het begin van de jaren negentig de indrukdat een meerderheid van de Israëli's klaar was voor een historischcompromis met de Palestijnen: het opgeven van de bezette gebieden. Zeverlangden naar een 'post-moderne, misschien zelfs post-zionistischegewoonheid', naar een leven zonder problemen. 'De religieuze en symbolischebetekenis van Judea en Samaria (de Westelijke Jordaanoever, red.) was eente zware last voor hen geworden', schrijft Shlomo Ben-Ami.

Van het optimisme over een doorbraak is bijna vijftien jaar laterweinig over. Na het geweld van de tweede inti-fada, de antisemitischedreigementen van Iran en de verkiezingswinst van Hamas praten vandaag dedag nog maar weinig Israëli's over het post-zionisme.

Met de definitieve grens rond de Westoever 'scheiden we ons af van demeerderheid van de Palestijnse bevolking', belooft Ehud Olmert. Deverdediging van de joodse staat - het succes van het zionisme - staatvoorop. De oprichting van een Palestijnse staat is op de achtergrondgeraakt. Binnen de Israëlische grens is een ruime joodse meerderheidgegarandeerd, buiten de grens zoeken de Palestijnen het zelf maar uit.

Het is struisvogelpolitiek, schrijft Claude Klein, hoogleraar rechtenaan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem, in 'Zionisme revisited' in deessaybundel Israeli Democracy on the Crossroads. 'Waarlijk, men kan dezionistische beweging zien als een soort revolutie in de geschiedenis vanhet joodse volk: een poging van de joden om de geschiedenis actief tebetreden, na altijd alleen passief te zijn geweest.' De zionisten van heteerste uur wilden immers afrekenen met wat zij de lijdzaamheid en hetslachtofferdom van de joden in Europa noemden.

'Inmiddels hebben de joden ontdekt dat het betreden van de geschiedeniseen prijs heeft, zelfs een verschrikkelijke: het verlies van hunhistorische onschuld. Volwaardig handelen in de geschiedenis, in derealiteit van de politiek, heeft een betekenis waaraan de joden niet gewendwaren: het dragen van verantwoordelijkheid en soms het dragen van schuld.'

De Israëlische backpackers ondernemen in verre oorden vaak eenzoektocht naar hun joodse identiteit - omringd door leeftijdgenoten die metdezelfde vragen over hun land, leven en toekomst worstelen. In de woordenvan een rugzakker in Nepal, die net uit de tweede intifada kwam: 'De oorlogis van de politici en wij vechten hem uit. Maar nu ontvluchten we hem.'

De hoogtepunten van die vlucht zijn de bacchanalen tijdens Pesach inKathmandu. Maar, tot genoegen van de samenstellers van Israeli Backpackers,zijn er in de reisenclaves ook discussies over het 'Palestijnse dilemma'en de 'uitgeputte zionistische ideologie'. Chaim Noy en Erik Cohenschrijven: 'Hun blik van afstand' is kritisch en vernieuwend: dat kaneen belangrijke rol spelen bij de verjonging van een samenleving die zichin een diepe crisis bevindt.'

Het is een hoopvolle hypothese die nog wacht op bewijs.

Meer over