Interview

Govert Schilling: ‘Wij stammen niet af van de chimpansees, zij zijn onze neefjes en nichtjes’

De menselijke evolutie is een ‘struik, met takken en vertakkingen die alle kanten op gaan.’ In zijn nieuwe, zesdelige televisieserie, die sinds afgelopen vrijdag te zien is, gaat wetenschapsjournalist Govert Schilling op zoek naar de wortels van die struik: waar stamt de mens vanaf?

De nieuwe televisieserie van wetenschapsjournalist Govert Schilling (64) is sinds vrijdagavond te zien. Beeld Herrie
De nieuwe televisieserie van wetenschapsjournalist Govert Schilling (64) is sinds vrijdagavond te zien.Beeld Herrie

Als een student van de paleontoloog Lee Berger in een Zuid-Afrikaanse grot een object schoonveegt met een stoffer, ontwaart de leek een inwisselbaar rotsstuk met kleine witte en grote baksteenrode vlakken. Maar Berger – met zijn hoed en kaki kleding doet hij denken aan Indiana Jones – ziet een ‘prachtig fossiel’. ‘Ik zie hier tanden’, zegt hij tegen Govert Schilling, die er met zijn neus bovenop stond, samen met de cameraploeg van zijn nieuwe serie Govert naar de oorsprong van de mens.

Uiteraard heeft Berger, een vooraanstaande Amerikaanse wetenschapper, het goed gezien: het blijkt een schedel van een mensachtige te zijn. Die zijn slechts zeventig keer eerder aangetroffen.

‘Dat we hier bij waren, is zó bijzonder’, zegt Schilling (64). ‘We vreesden dat kijkers zouden denken dat we het in scène hadden gezet.’ Mogelijk mag Berger, die in 2013 al de homo naledi ontdekte, alweer de naam bedenken van een nieuwe mensensoort. Schilling: ‘Hij zal binnen een jaar wel met een publicatie komen.’

Als wetenschapsjournalist is Schilling, die ook schrijft voor de Volkskrant, vooral bekend van zijn werk over sterrenkunde. Twee jaar geleden maakte hij voor de NTR de serie Govert naar de grenzen van het heelal. In 2007 werd planetoïde (10986) Govert naar hem vernoemd.

Voor Govert naar de oorsprong van de mens, sinds afgelopen vrijdag te zien op NPO 2, begaf hij zich op voor hem relatief nieuw terrein: de paleoantropologie, de studie van uitgestorven mensachtigen. ‘We vragen ons af: waar komen we vandaan? Hoe heeft de evolutie zich voltrokken? En hoe komt het dat de homo erectus en de neanderthaler zijn verdwenen en wij met de homo sapiens de enige overgebleven mensachtige zijn?’ Schilling bezocht niet alleen grotten in Zuid-Afrika, maar ook in Georgië en Spanje.

Schilling behandelt ook de toekomst: gaan mensen veranderen in robots? Moet de homo sapiens de aarde verlaten? Of zijn we ten dode opgeschreven? De thema’s doen denken aan de boeken Sapiens en Homo Deus van de Israëlische historicus Yuval Noah Harari.

Fossielen liggen er per definitie al een poosje. Toch doen wetenschappers als Berger de laatste tijd om de haverklap ontdekkingen. Hoe komt dat? ‘De paleoantropologie is ontstaan in de loop van de 19de eeuw’, zegt Schilling. ‘Maar toen ik een tiener was, waren er nog steeds maar relatief weinig wetenschappers in actief. Nu zijn dat er honderden.’

Ook de techniek helpt, zegt Schilling. ‘Berger zoekt met satelliettechnologie in het Afrikaanse landschap naar grotten die hij nog kan bezoeken.’ Toch is het aantal aangetroffen menselijke fossielen nog klein. Schilling: ‘Die passen in twee, misschien drie pick-uptrucks.’

Aan de hand van een klein aantal puzzelstukjes een gigantische puzzel proberen op te lossen. Dat vindt Schilling het spannende van paleoantropologie. ‘Net als met astronomie weet je ook in dit vakgebied dat er één ontstaansverhaal is, en daar proberen we met kleine brokjes informatie achter te komen.’

Met een bekend beeld waarin de evolutie wordt gereconstrueerd, die begint met een gebochelde aap en eindigt bij de rechtopstaande mens, moet korte metten worden gemaakt, zegt Schilling. ‘Wij stammen niet af van de chimpansees, zij zijn onze neefjes en nichtjes. Met hen delen wij een mysterieuze voorouder, die nog niet bekend is.’

De evolutie gaat niet van a naar b. Schilling: ‘Sommige paleoantropologen zeggen dat je het moet zien als een struik, met takken en vertakkingen die alle kanten op gaan.’

Gesteld kan worden dat de mensheid veel te danken heeft aan de meteorietinslag die 66 miljoen jaar geleden de dinosauriërs uitroeide, waardoor ruimte ontstond voor zoogdieren. In Govert naar de oorsprong van de mens zegt een paleontoloog dat mensachtigen hebben kunnen floreren door het ontstaan van de Landengte van Panama, zo’n 3 miljoen jaar geleden, die leidde tot een klimaatomslag in Afrika waardoor dichtgegroeide bossen veranderden in open savannes. Dat was in het voordeel van mensachtigen, die rechtop liepen en niet van boom naar boom slingerden.

‘Dat is evolutie’, zegt Schilling. ‘Aanpassen aan de veranderde omstandigheden. Het is toch fascinerend om je af te vragen of wij dit gesprek hadden gevoerd als die meteoriet niet was ingeslagen?’

Nieuwe soort?

De recente ontdekkingen van de homo naledi, de denisovamens en de floresmens hebben de bewering dat de homo sapiens en de neanderthaler de afgelopen 100 duizend jaar de enige mensensoorten waren, gelogenstraft. Wanneer spreek je van een nieuwe mensensoort? ‘Sommigen zeggen dat je van twee mensensoorten kunt spreken als ze geen vruchtbaar nageslacht kunnen krijgen’, zegt wetenschapsjournalist Govert Schilling. ‘Maar op basis daarvan zou je de neanderthaler en de homo sapiens als één moeten zien, want die konden dat wel. Jij hebt ook 2 procent neanderthaler-dna.’ Schilling zegt dat er twee scholen bestaan. De ‘splitters’ die daar al snel van spreken en de ‘lumpers’ die terughoudender zijn.

De zesdelige serie Govert naar de oorsprong van de mens (NTR) is op vrijdag te zien om 22.35 uur op NPO 2.