luistertestZO Gospel Choir

‘Gospel bouwt op naar het moment waarbij je denkt: dames en heren, voelen jullie mij?’

Popliedjes met gospelelementen erin kennen een lange traditie. Maar pakt die combinatie ook altijd goed uit? De Volkskrant sprak erover met drie leden van het ZO Gospel Choir en luisterde met hen naar zeven (al dan niet geslaagde) voorbeelden.

Het ZO Gospel Choir tijdens 5-meiconcert in Amsterdam. Beeld Floris Heuer
Het ZO Gospel Choir tijdens 5-meiconcert in Amsterdam.Beeld Floris Heuer

Deze week zal duidelijk worden of de Nederlandse inzending, het nummer Birth of a New Age van Jeangu Macrooy, hoge ogen – gooit. De zanger brengt zijn nummer zaterdag ten gehore in het Rotterdamse Ahoy, tijdens de finale van het Eurovisie Songfestival 2021.

Bij de presentatie van het nummer, afgelopen maart, werd Macrooy begeleid door de leden van het ZO Gospel Choir. De song Birth of a New Age staat in een lange traditie van popliedjes met gospelelementen. Pakt die inzet van gospel in pop altijd even goed uit? En waaraan herken je geslaagde voorbeelden? De Volkskrant vroeg het aan koorleden Ghislain Levant (37), Yannick Groot (30) en Giovanni van Gom (35).

Gospel gaat over de boodschap, zegt Levant. ‘Voor gelovigen is dat de blijde boodschap. Niet-gelovigen kunnen zich er ook vaak in vinden, omdat gospel gaat over het leven, hoop, kracht en overtuiging.

‘In gospel geef je jezelf. Als de leadzanger iets zingt waarvan je denkt: yes, dan mag je een ad lib (improvisatie, red.) zingen, je applaudisseert of je maakt dat ‘mmm’-geluid (op de achtergrond humt Groot mee), dat je nu ook hoort. Dat hoort echt bij gospel.’

Geloof is geen voorwaarde om gospel te voelen, vindt Levant. ‘Wij noemen hem God. Je kunt het anders noemen, bepaal zelf wat het voor jou is. Gospel gaat over dat wat jou had kunnen breken en over de kracht om door te gaan. Het gaat over hoop.’

Ghislain Levant Beeld
Ghislain Levant

Is gospel meer gevoel dan techniek? Voormalig musicalacteur Giovanni van Gom benadrukt een paar voorwaarden: ‘Een onderscheidend technisch aspect van gospel is de opbouw: je begint klein en eindigt met het allergrootste gevoel dat je wilt uitdragen. Het moment waarbij je denkt: dit is het, dames en heren, voelen jullie mij?’

Ook de modulatie, wanneer het hele koor een toonsoort hoger gaat zingen, is een belangrijk ingrediënt van gospel, zegt Van Gom. Levant vult aan: ‘En de vibrato – dat langzame bibberen – en het belten (harde en hoge zang vanuit de borst, red.) zijn belangrijk.’

ZO Gospel Choir werkt tijdens optredens vaak zonder dirigent. Daardoor kennen de zangers alle partijen (sopraan, alt, tenor) en teksten uit hun hoofd. Het ritme in de muziek bepaalt het moment van inval. Yannick Groot: ‘Als de beat wegvalt, zoals bij het afgelopen 5-meiconcert, heb je wel een dirigent nodig. Dan is het lastig die driestemmigheid goed te timen’.

Giovanni van Gom Beeld
Giovanni van Gom

Groot ziet techniek vooral ter ondersteuning van de overdracht van het gevoel: ‘Soms staat een artiest huilend op het podium en kan hij daardoor het gevoel nog mooier overbrengen. De techniek is dan niet vlekkeloos, maar het gevoel is zo krachtig. Voor mij is er niks méér gospel dan dat.’

Het hoogst haalbare binnen gospel blijkt een persoonlijke kwestie. Groot: ‘Voor mij is dat als we iemand weten te raken. Ik zag eens iemand volledig in tranen met ons meegaan in dat gevoel. Ik zal je eerlijk zeggen: die eerste vijf tonen daarna waren niet goed, dat deed echt wat met me’.

Van Gom droomt ervan een gospelnummer als leadzanger te kunnen dragen voor een volle zaal: ‘Om de aandacht van het publiek en het koor erbij te houden. Je wilt niet struikelen of nadenken over je woorden. Je wilt het van binnen voelen.’

Yannick Groot Beeld
Yannick Groot

Levant over haar hoogtepunt: ‘Als we elkaar kunnen raken en op dezelfde golflengte zitten. Tijdens de opnamen van Analog Masters, bij het nummer Fix You, waren we na afloop zo’n vier minuten stil. We voelden allemaal: hier is iets gebeurd.’

Kan gospel popliedjes voorzien van een diepere emotionele lading? Wanneer komt gospel eigenlijk het best tot zijn recht in popmuziek? We vroegen Levant, Groot en Van Gom om aan de hand van een paar nummers de kracht en de valkuilen te benoemen van gospel in popmuziek.

Madonna – Like a Prayer (1989)

‘Ooohhh, this is my song!’ Van Gom veert op bij de eerste tonen van het nummer. Zachtjes begint hij mee te zingen. Na afloop neemt Levant het woord: ‘In dit nummer komt gospel tot zijn recht.’ (Van Gom humt instemmend.) ‘Er zijn veel herkenningspunten. Je hoort de welbekende gospeldrieklank (de sopraan-, alt- en tenorstem die samen een akkoord maken). Ook beginnen ze klein, gaandeweg wordt het steeds iets breder. Dan krijg je die uithaal: ‘aahaahaaaa’. Het koor begint de tekst mee te zingen en het nummer bouwt op. Like a Prayer maakt gebruik van de kracht van gospel.’

‘Het nummer is slim in elkaar gezet door in het midden iets groter te worden, waarna het weer afbouwt’, vult Van Gom aan. ‘Dat brengt de rust terug. Eigenlijk is het gewoon een dancenummer voor in de club. Het heeft die popsound die alle lagen in de samenleving bij elkaar brengt.’

Groot: ‘In de video zie je een zwarte man die wordt vastgezet om de daden van witte mannen, en die wil vluchten. Het verhaal doet me denken aan de oude spirituals uit de slaventijd, toen liederen werden gebruikt door slaven om boodschappen aan elkaar door te geven.’

Kanye West – Jesus Walks (2004)

Levant: ‘Wat hier heel slim is gedaan, is de gezongen beat – ham ham ham, ham ham. Het is geen gospel(koor), maar wel een slimme productie. Het trekt de aandacht. Maar als dit wordt verkocht als gospel, dan is het niet geslaagd. Dit zijn zangers die in de studio hun partijen hebben ingezongen, die stemmen zijn gedubd, zodat het er meer lijken.’

Groot: ‘Maar het verhaal dat hij vertelt, daar zit wel gospel in. In zijn teksten en visuals herken ik hetzelfde als bij Madonna: die strijd.’

Van Gom zucht, opgelucht: ‘Ik dacht dat ik heiligschennis ging plegen, maar ik ben blij dat zij het ook zeggen. Dit is gewoon rap. Ik hoor hierin niet zozeer gospel maar álle zwarte muzikale invloeden terug. (Levant en Groot: ‘Hmmm’, ‘Juist.’) Dat ham ham ham is voor mij Afrika – daar hoor je de a capella van de Zuid-Afrikaanse band Ladysmith Black Mambazo in. Kanye blijft een geniale man, de Einstein van de muziek op dit moment.’

Sam Smith – Stay with Me (2014)

Groot: ‘Supermooi nummer, maar ik geloof dat hij alle akkoorden zelf heeft gezongen en dat er geen koor aanwezig was. Je hoort wel de gospeldrieklank.’

Levant: ‘Ja, de zang is gecomputeriseerd, dat is geen gospelkoor. Toen wij het nummer zongen met Sam Smith, bij RTL Late Night in 2014, hebben we het ook aangepast.’

Van Gom: ‘Veel artiesten die de sound van gospel willen gebruiken in deze tijd, zijn zo voorzichtig. Alsof ze er wel een element van willen, maar het niet totaal gospel mag zijn. Daardoor krijg je heel simpele refreinen en een onduidelijke kooropbouw in een nummer.’

Ondertussen wordt Levant weggeroepen voor een andere afspraak en zetten we de luistersessie voort met Groot en Van Gom.

Stevie Wonder – As (1976)

Van Gom: ‘Dit is een kleine valkuil. Bij zwarte artiesten uit de tijd van Stevie Wonder – Gladys Knight, Aretha Franklin – zul je altijd gospelsound horen. Hier wordt achtergrondzang gebruikt van misschien zes man.’

‘Ik hoor een tweestemmig koor’, meent Groot. ‘Het is te dun voor een gospelkoor.’

Van Gom: ‘Ik denk dat veel artiesten gospel krachtig en sterk vinden klinken, en er elementen uit pikken om in popmuziek te integreren, zoals een koortje.’ Groot vult aan: ‘In popmuziek zijn de akkoorden vaak te simpel om echt gospel te kunnen zijn. Gospel heeft een volle sound en een drieklank met tussenpartijen die elkaar aanvullen en op elkaar reageren.’

‘Stevie Wonder komt uit een tijd waarin zwarte mensen mainstream wilden zijn in de muziek’, aldus Van Gom. ‘Zware gospel was te gekleurd. Stevie Wonder laat wel gospelinvloeden toe, maar gaat er niet helemaal in los. Madonna slaagt beter in de gospel die ze gebruikt, want die kiest echt voor dat volle koor’.

Van Gom ziet de strijd van de burgerrechtenbeweging terug in de zwarte muziek: ‘In de Martin Luther King-periode probeerden donkere mensen hun plek te veroveren en zongen ze ‘blanke’ versies van hun nummers. Later kwamen er mensen die zeiden: we mogen zijn wie we zijn en klinken zoals we klinken.’

MC Hammer – Pray (1990)

‘Wat mij opvalt aan dit nummer en de clip, is de uitvergroting van bepaalde gospelelementen, zoals de robes (gewaden, red.), waardoor het een soort karikatuur van gospel wordt’, zegt Groot.

Van Gom: ‘Ik vind het een geslaagd gospelnummer. Door het gehele nummer hoor je een koor, dat nieuwe elementen aan het nummer toevoegt. Eerst zingt het koor alleen ‘pray-praayyy’ mee en daarna vult het koor aan door tegenzang te geven. Dit is een voorloper van wat Kirk Franklin (hedendaagse Amerikaanse koordirigent en gospelzanger, red.) nu ook doet: rap en koor.’

‘Kirk Franklin geeft het koor wel alle ruimte om te shinen’, brengt Groot ertegen in. ‘Hij vraagt aan het koor: help me deze boodschap over te brengen. Het koor geeft de boodschap kracht’.

‘Ik zie dat als een verschil in tijdsgeest’, antwoordt Van Gom. ‘In navolging van Kirk Franklin gebruiken veel rappers de reactie van een koor. Dat wordt nu door jongeren geaccepteerd als gospel. Het koor zingt tegenwoordig ook heel korte lijnen, waardoor het lijkt te rappen. Daar zie ik ook de overeenkomst tussen Franklin en MC Hammer.’

Michael Jackson – Will You Be There (1991)

Groot: ‘Dit is voor mij echt gospel. Het is boodschap, feel, opbouw, de dubbele swap (verhoging in de toonsoort, red.), de drietonen, de dynamiek van klein naar groot – alles werkt naar de climax toe.’

Van Gom, instemmend: ‘Het nummer is zo spannend opgebouwd. Als je goed luistert, hoor je dat het rustig begint. Dan gaat het koor hummen. Halverwege het couplet gaat Jackson de hoogte in, waardoor je denkt: nu komt er iets. Maar dan gaan we weer helemaal terug naar het hummen van het koor. Daarna brengt Michael Jackson het nummer naar de hoogte waar het moet zijn om het koor volledig binnen te laten.’

Groot: ‘Bij die climax zie je dat Michael Jackson steeds verder die boodschap induikt en dat gevoel blootgeeft.’

Jeangu Macrooy – Birth of a New Age (2021)

Groot: ‘Ik vond het fantastisch. Het feit dat er ook Surinaams werd gesproken – ik ben half Surinaams – en dat we er oké mee zijn dat iedereen hier een plekje heeft.’ Van Gom: ‘We zijn niet zozeer uit gospeloogpunt gevraagd, maar om het zwarte geluid van het nummer te versterken’.

In Birth of a New Age zingt Jeangu Macrooy vanuit de Surinaamse traditie van tot slaaf gemaakte mensen en niet vanuit de Amerikaanse traditie van black gospel. Van Gom: ‘Typisch voor de Surinaamse, of eigenlijk Caribische traditie is dat de ritmesectie van trommels het nummer verandert. Bij black gospel geeft het koor de impuls voor verandering.’

Groot: ‘Dit is inderdaad geen gospel, maar ik vind dat hij de invloeden van zwarte muziek goed gebruikt. Het nummer representeert Jeangu en zijn komaf.’

Band met de Bijlmer

De Bijlmer kent een stevige traditie van black gospel. Levant, Groot en van Gom zijn weliswaar niet in Amsterdam-Zuidoost geboren, maar ze hebben wel een sterke binding met het stadsdeel: als juf, als voetbaltrainer of door er een tijd als kind gewoond te hebben. Groot raakte in aanraking met gospel als hiphopliefhebber, door te jammen met zijn nicht Levant. Van Gom werd, ‘zoals elk kind in een Surinaams gezin’, meegesleept naar de kerk, waar hij gefascineerd raakte door het kerkkoor.

Meer over