'Goede misdaadromans bieden entertainment plus'

Juni is de Maand van het Spannende Boek, met extra aandacht voor thrillers. Heeft het misdaadgenre een vaste formule? Is het louter entertainment?...

'Hoewel sommige recensenten waarschijnlijk anders zullen beweren, ben ik geen formuleschrijver. Misschien ben ik zelfs wel geen thrillerschrijver. Ik denk er zelf niet over na, over wat voor schrijver ik ben. Ik tik de verhalen op die in mij opdoemen en waarom daarin moord en doodslag voorkomen zal een psychiater misschien duidelijk kunnen maken. De sjablonen die door anderen op mijn werk worden gelegd, doen me weinig. In Nederland horen boeken en schrijvers in hokjes en ik ben ingedeeld in het hokje van de literaire thriller. Voor mijzelf geldt: een boek dat ik niet weg kan leggen, is een goed boek. Of het nu een thriller is, een roman, fictie, non-fictie, factie, chicklit, klassiek of modern. Het is dan ook mijn streven als schrijver zo'n boek te schrijven.'

Onder welk etiket ze ook gepresenteerd werden, van de eerste twee boeken van Saskia Noort - Terug naar de kust en De eetclub - zijn meer dan een half miljoen exemplaren verkocht. Een bijna ongekend succes voor een Nederlandse thrillerauteur, dat onmiddellijk werd afgestraft door de goede-smaak-maffia, om in thrillertermen te blijven. De 'polderthrillers' of 'oestrogeenthrillers' werden bestookt met neerbuigende kritiek, die niet zozeer opviel door deels te verdedigen argumenten en twijfels over diepgang en taalgebruik, als wel omdat er een naar bijsmaakje aan zat.

In Noorts zojuist verschenen derde thriller, Nieuwe buren, wordt wederom, maar nu harder, het falen van menselijke relaties, gerelateerd aan de moderne tijd, beschreven. Een Vinex-wijk, twee echtparen die letterlijk en figuurlijk dodelijk in elkaar verstrikt raken; een paar uitbundige seksscènes. Die laatste brachten een recensent in Hollands Kwartier, op thrillersite crimezone.nl, ertoe zich af te vragen of de auteur misschien met één hand heeft zitten typen aan deze 'eerder vulgaire, dan literaire' thriller. Het bijsmaakje wordt wel erg ranzig, maar Noort kiest ervoor zich meer van de lezers dan van de critici aan te trekken.

'Natuurlijk wil ik de lezer meer meegeven dan een paar uurtjes light entertainment, en de goede verstaander maakt dit ook op uit mijn boeken. Ik schrijf over deze tijd. De goddeloze tijd, waarin we allemaal met onszelf bezig zijn, met de duizenden keuzes en mogelijkheden waarvoor we staan, en de verplichting van het NU genieten. Mijn personages worstelen hiermee en hebben niet de geestelijke bagage om om te gaan met pech, ongeluk, onvrede. Geen literaire helden , maar mensen die je overal tegen kunt komen, die je misschien wel kent, of bent. Het enige verschil tussen mijn personages en mijn lezers is dat de keuzes die mijn personages maken, fataal uitpakken. Ik wil daarmee niet moraliseren, maar misschien wel een spiegel voorhouden.

'Uit het grote succes van mijn boeken blijkt dat ik geslaagd ben in mijn streven de lezer een niet weg te leggen boek te geven, en uit de reacties van mijn lezers blijkt dat ze zichzelf, volgens sommigen op pijnlijke wijze, herkennen. Over die herkenbaarheid wordt wel badinerend gesproken, maar ik geloof dat daar de echte grote literaire kracht in schuilt, ook voor meesterwerken als De avonden, Turks fruit, Knielen op een bed violen, en Hoe God verdween uit Jorwerd. Er is een nieuwe generatie lezers die hunkert naar boeken die over hen en hun tijd gaan. Zij werden decennialang nauwelijks bediend, maar nu is er eindelijk een schrijversbeweging in opkomst die over de nieuwe tijd verhaalt en daarmee een jongere generatie lezers bereikt. Aan deze beweging voel ik me verwant.'

De eerste zin uit Nieuwe buren luidt: 'Hij werkte al ruim twee jaar op het park De Kempervennen en het kwam wel vaker voor dat de gasten hun broodjes 's morgens gewoon aan de deur lieten hangen.' Een zin die het komende onheil in zich draagt. Net als de eerste zin uit Rendez-vous van Esther Verhoef: 'Ik leg mijn onderarmen op de stalen toiletpot.' Na twee harde actiethrillers - Onrust en Onder druk - heeft de auteur nu een psychologische thriller geschreven. Over een emigratiedroom naar Frankrijk, die ter plekke ontaardt in een nachtmerrie. Echtgenote en moeder van twee jonge kinderen verliest zich tijdens verbouwing in een hartstochtelijke verhouding en raakt op alle mogelijke manieren ontworteld.

Zijn dit thrillers van schrijvers die bepaalde genre-regels volgen en de lezer wat spanning bieden, met aan het eind een opgeloste misdaad en een afgesloten zaak? Gaat het om verhalen die niet echt verontrusten en geen nieuwe inzichten bieden (zoals literatuur), maar alleen entertainment?

Esther Verhoef: 'Generalisatie leidt onvermijdelijk tot tunnelvisie. Er zijn thrillers die meer diepgang hebben dan menige roman. Neem die van John Fullerton, die altijd een politiek statement uitdragen. Of Pijn van Helmut Krausser, een roman, maar er had net zo goed literaire thriller' op kunnen staan, als het door een andere uitgever was uitgegeven. Veel mensen staren zich blind op het thrillerlabel, en zo'n boek wordt dan helaas op de plot beoordeeld. Met Onrust heb ik dat gemerkt: de boodschap die ik wilde uitdragen en die er voor mijn gevoel duimendik op lag, werd slechts door weinigen opgepakt. Misschien was het thema beter begrepen als het in een romanvorm was gegoten.

'In Rendez-vous wilde ik vooral het gevoel van ontheemding tonen; de veranderingen die je kunt doormaken als je bent teruggeworpen op jezelf, los van je vertrouwde sociale en culturele ijkpunten. Je moet jezelf herstructureren, erachter komen: wat is van mij, en welk gedrag is aangeleerd of geconditioneerd door mijn omgeving? Noem me naïef, maar voor mij is er echt geen verschil tussen een goed geschreven roman en een idem thriller. Het gaat om stijl, woordgebruik en thema, en die kunnen net zo goed in een roman- als in een thrillervorm worden ondergebracht.'

'Maar die keuken, die hebben we helemaal opgeknapt. Dat moet toch...' De man zocht naar woorden. Dat moet toch in de prijs eh, tot uitdrukking komen?'' René Appel, alom gewaardeerd als constante, sterke vertegenwoordiger van de Nederlandse thrillerwereld, is degene die bij uitstek een boek zo huis-, tuin- en keukenachtig kan laten beginnen, om het verhaal en de personages vervolgens effectief te laten ontsporen. In zijn nieuwste thriller, Los geld, wordt niet alleen een kijkje geboden in het vastgoedmilieu, maar ook in de verraderlijke onderstroom die intieme relaties tot een hel kan maken. Valt zijn werk volgens Appel onder entertainment?

'Ton Anbeek, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde in Leiden, zei ooit in een interview dat literatuur te beschouwen is als een vorm van superieur amusement'. Dat slaat perfect op een groot deel van de misdaadliteratuur. Natuurlijk verschijnt er ook tamelijk veel crime die te zien is als pure pulp, wat overigens net zo hard geldt voor de zogenaamde hogere' literatuur. Maar het misdaadgenre is zoveel breder. Dan doel ik op boeken met levendige karakters, die een interessante ontwikkeling doormaken. Verhalen die verontrusten, omdat ze haarscherp laten zien waar mensen toe in staat zijn als conflicten uit de hand lopen. Die conflicten kunnen van alles behelzen: hervonden herinneringen en seksueel misbruik, ernstige opvoedingsdilemma's, diep ingrijpende relationele problemen, leidend tot moord en doodslag.

'Niet voor niks noem ik een paar thema's uit mijn meest recente boeken. Dit soort verhalen speelt zich meestal ook niet af in een maatschappelijk vacuüm. De context - van de makelaardij tot het onderwijs, en van de bouwwereld tot de journalistiek - is gedifferentieerder en echter' dan in veel literaire romans, waarin vaak gretig van de sociale werkelijkheid wordt geabstraheerd. De vaak gehoorde klacht dat thrillers altijd formuleboeken' zouden zijn, snijdt evenmin hout. Bovendien, dan zou je het werk van bijvoorbeeld Gerard Reve en Willem Brakman daar ook toe kunnen rekenen.

'Goede misdaadromans bieden entertainment plus'. Spannend om te lezen en boeiend qua thematiek en achtergrond. Dat wisten schrijvers als Charles Dickens en Fjodor Dostojevski al, lang voordat de misdaadliteratuur door het cultureel establishment in Nederland als minderwaardig werd bestempeld.'

Meer over