Goedaardig

Stand-up comedian Tig Notaro brak door toen ze haar publiek deelgenoot maakte van haar ziekteproces. Toch is dat niet het enige wat haar zo goed maakt.

Rutger Lemm
null Beeld © Seth Olenick/Corbis Outline / HH
Beeld © Seth Olenick/Corbis Outline / HH

Vanaf het moment dat Tig Notaro (43) twee jaar geleden het podium van Largo, een comedyclub in Los Angeles betrad, was haar openingszin een klassieker. 'Hi. Hello. How are you? I have cancer.' Er ging een siddering door de zaal. Is dit echt? Ze stelde voortdurend het publiek gerust: 'It's ok. Oh ma'am... It's ok. I have cancer. I'm fine. Well... You're fine. We'll have to see about me.' Ze dacht aan het gezegde God beproeft mensen nimmer boven hun krachten, en stelde zich voor hoe de Heer bij haar dacht: weet je wat: volgens mij kan ze nog wel iets meer hebben.' Terwijl de engelen toekeken en zeiden: 'Nee God, waar ben je mee bezig!'

Tot die dag ging het voorspoedig met Notaro's carrière als stand-up comedian: ze was een vaste gast in de Sarah Silverman Show, trad op bij This American Life (het radioprogramma van Ira Glass waarin waargebeurde verhalen worden verteld) en maakte furore met een optreden in de talkshow van Conan O'Brien, waarbij ze minutenlang een barkruk over het podium schraapte, tot groot ongemak van het studiopubliek. Dat kenmerkte haar stijl: gortdroog, absurd, klein en met veel herhaling.

Toen sloeg het noodlot toe. In april 2012 kreeg ze een longontsteking en bleek besmet te zijn met een zeldzame bacteriële aandoening die, kort gezegd, haar van binnenuit opat. Ze raakte vele kilo's van haar toch al magere lichaam kwijt en raakte in levensgevaar. Ze overleefde de infectie en mocht na een paar weken naar huis. Haar verjaardag was op komst; dat was iets om naar uit te kijken. Twee dagen na het feest ging de telefoon. 'Ouders' stond er op het scherm. Het was haar stiefvader, die vertelde dat haar moeder was gestruikeld, op haar hoofd was gevallen en was overleden. In de nasleep maakte Notaro het uit met haar nieuwe vriendin. In juli vond ze een knobbeltje en bleek ze kanker in beide borsten te hebben. Een week na de diagnose trad ze op in Largo.

Dat optreden sloeg in als een bom. De comedian Louis CK, toevallig toeschouwer, prees Notaro de hemel in: 'In 27 jaar stand-up comedy heb ik een handvol werkelijk grootse, meesterlijke optredens gezien. Een ervan was Tig Notaro in Largo', twitterde hij. Talloze media besteedden er aandacht aan. Notaro kreeg duizenden e-mails van kankerpatiënten en sympathisanten.

undefined

Komische nood

Komische nood

Mathilde O'Callaghan (43) kreeg de bijnaam Tig als kind. Ze liep weg van school en ambieerde eerst een carrière in de muziek als manager van bandjes. Het liep anders: in 2011 maakte ze haar eerste stand-up show Good One. Sinds ze haar ziekte (borstkanker) onderwerp maakte van een optreden, liep haar carrière op rolletjes en heeft ze een schare bewonderaars, onder wie haar Nederlandse collega Micha Wertheim - die onlangs genas van kanker. Hij roemt haar humor en haar ingehouden wijze van optreden: 'Tig zet zichzelf op het spel en daar draait comedy uiteindelijk om.'

Aantrekkingskracht

Dus heerst er nu opwinding onder de Nederlandse komieken: Tig Notaro staat vanavond in Amsterdam, in comedyclub Toomler. Haar optreden in Largo (aan te schaffen onder dubbelzinnige titel Live in de iTunes Store) is legendarisch geworden.

Niet in de laatste plaats omdat er een vreemd soort aantrekkingskracht lijkt uit te gaan juist van de ongemakkelijke combinatie van humor en heel direct en unverfroren praten over je ziekte.

Hoe gaat dat in zijn werk? We vroegen het haar, per mail, maar ook aan collega-komiek Micha Wertheim, die groot fan is van Notaro en zelf ook op het podium van Toomler grappen maakte over zijn tijd als kankerpatiënt - hij is al geruime tijd genezen van lymfeklierkanker.

Hoe zou ze in eigen woorden beschrijven wat er gebeurde tijdens dat optreden?

Notaro: 'Het waren de verschrikkelijkste vier maanden van mijn leven - ik wist niet eens zeker of ik zou blijven leven. Het werd alleen maar erger en ik wist ook niet of het hierbij zou blijven. Ik houd van stand-up comedy en bedacht dat dit misschien wel mijn laatste keer op een podium kon zijn. Aangezien mijn dagelijks leven een grote warboel was geworden, voelde het vreemd en onoprecht om mijn vaste grappen (over ingehaald worden door een bij op de snelweg) op te voeren. Ik wilde laten zien wat ik doormaakte.'

Ze schrijft inmiddels een boek over haar ervaringen. 'Het was niet mijn bedoeling om deze reacties los te maken', zegt ze, 'maar ik ben blij en trots over wat ik die avond gedaan heb.' Ze is onlangs genezen verklaard .

undefined

Die jongen met kanker

Wertheim kent Notaro al van voor dat legendarische optreden: 'In 2009 was ik in Los Angeles om naar de Amerikaanse comédienne Sarah Silverman te kijken. De presentatrice, Tig dus, was te laat omdat ze zich had verslapen. Ze liet lange stiltes vallen en bouwde een mooie spanning op. Tig kan met weinig energie een grap maken; dat is echt knap. Ze is altijd heel rustig, onderkoeld bijna. Freek de Jonge maakt altijd zo'n aanloopje bij een punch line. Dan weet je: we moeten nu lachen. Dat soort trucjes gebruikt zij nauwelijks.' Het optreden bleef hem bij. 'Ik vond haar meteen grappig, maar ik ben slecht in namen. Toen ik jaren later over haar hoorde bij This American Life, dacht ik: maar die ken ik!' Wertheim dacht aan zijn eigen optreden over kanker en stuurde haar een e-mail: 'Ik wist zelf nog goed hoe bang ik was dat ik bekend zou worden als 'die jongen met kanker'. Toen het op televisie werd uitgezonden, heb ik ook bewust geen interviews gegeven. Daarom wilde ik aan haar schrijven dat ik haar al goed vond voordat ze kanker had. Ze antwoordde niet natuurlijk, maar dat was ook niet nodig.'

Notaro had aanvankelijk ook moeite met haar nieuwe imago, mailt ze: 'Het was een vreemd gevoel en het maakte me erg zelfbewust - al die aandacht voor één optreden. Maar al snel realiseerde ik me dat ik niet beroemd ben geworden door één avond, of door de kanker. Het was gewoon een erg rauw en kwetsbaar optreden.' Wertheim is het met haar eens: 'Dat optreden ging niet over kanker, maar over hoe ongelooflijk ingewikkeld het leven is. De dood is vrij saai: je bent het of je bent het niet. Daar zit geen grap in. Maar hoe je ermee omgaat, de neuroses die dan in het spel komen, daarin zit de humor.'

undefined

Aandacht chanteren

Het was niet de eerste keer dat Notaro bezocht werd door rampspoed: in 2006 verwoestte de orkaan Katrina het dorp waar ze opgroeide in Mississippi. Ze had dagenlang geen contact met haar familie. Toen ze er met een auto vol voorraad naartoe was gereden, kon ze pas haar geliefden in de armen sluiten. Toch sprak ze hierover niet op het podium. Dat geeft aan dat het niet vanzelfsprekend is om over dit soort zaken te praten als komiek: het is soms vrij lastig om de grap in ellende te vinden.

Die avond in Largo koos ze, gedwongen door een opeenstapeling van rampspoed, ervoor om wel open te zijn over haar misère.

Daarom was dit zo'n knap optreden, zegt Wertheim: 'Ik weet hoe moeilijk het is om over zoiets te praten. Je chanteert aandacht, maar je wilt geen medelijden. Al snel luisteren mensen niet meer en denken ze alleen maar aan kanker en fluisteren ze: 'O, wat erg.' Na afloop kwamen mensen naar me toe en zeiden: 'Wat fijn dat je nog leeft.' Dat wil je niet. Dan wordt het leeg, een soort emotionele porno. Ik heb er twee jaar over gedaan om dat kloppend te krijgen, om ervoor te zorgen dat mensen niet alleen naar je luisteren vanwege die ziekte. Het verhaal moet gewoon heel goed zijn om dat medelijden te overstijgen. Tig deed het in een week en stond er nog middenin. Dat levert een geweldige spanning op. Dan heb je goud in handen, of verrijkt uranium, en dat maakt het zo gevaarlijk, zo kwetsbaar. Dat zij dan het publiek gaat geruststellen, dat is geweldig. Daarmee laat je een raar contrast zien. Dat is waarover kunst gaat volgens mij: dat je je publiek troost, terwijl je tegelijk laat zien dat er eigenlijk niets meer te troosten valt.'

Authenticiteit is altijd een essentiële karaktertrek van de minimalistische stand-up comedy geweest. De comedian staat op een kaal podium, met slechts een microfoon en zijn persoonlijkheid als wapens, terwijl het publiek gretig gromt. Een oud comedygezegde vergelijkt hem met een schilder die de vloer zo verft dat hij zichzelf in een hoek drijft. Het is vervolgens zijn taak om zich door middel van grappen uit deze benarde situatie te redden. Heeft Notaro ook voor haar podiumkunst geleerd van haar ziekte?

'Op een gegeven moment werd ik de operatiekamer ingereden. En ik wilde echt niet, ik wilde mijn nagels in de muur zetten. Maar uiteindelijk besef je dat je je moet overgeven. In Amsterdam zal ik mijn nieuwe programma spelen, waar ik de afgelopen anderhalf jaar aan heb gewerkt. Ik was vroeger erg precies in mijn grappen, erg op taal. Dat ben ik nog steeds wel, maar ik ben ook losser geworden. Ik probeer meer in het moment aanwezig te zijn, zodat elke show een andere ervaring is voor het publiek en mijzelf.'

Eerlijk is niet oprecht

Is Notaro een schoolvoorbeeld voor elke stand-up comedian?

Wertheim: 'Ze zet zichzelf op het spel en daar draait comedy uiteindelijk om. Oprechtheid wordt op het podium vaak verward met eerlijkheid. 'Ik ben tegen pedofilie!' bekent iemand dan en die krijgt dan natuurlijk applaus. Maar dat is niet spannend. Ik zie zo weinig komieken risico's nemen. Ze weten een zaal te bespelen met trucjes, zoals het aanloopje van Freek, maar oprecht is het niet. Ze hebben het over dingen buiten zichzelf, en dat is veilig. Daarom ging Tigs programma (en dat van mij) ook niet over kanker. Dat staat ook buiten jezelf: je hebt jezelf geen kanker gegeven. Het moet gaan over wat die kanker met jou doet.'

De vraag is of Notaro nu verder gaat op deze weg, of dat ze terugvalt op haar licht absurde stijl. 'Het maakt mij niet uit waar ik het vind, maar ik moet het hardst lachen om ongemak. Als iets ongemakkelijk wordt, begin ik te likkebaarden', schrijft ze. Is het niet zonde dat ze nu niet de kans grijpt om nog dieper te graven?

'Mijn optreden in Largo was niet een bewuste paradigmawisseling. Ik moest gewoon vertellen wat er in mijn leven speelde, dat was mijn authentiekste materiaal van dat moment. Vrienden vertelden soms over hun ochtendchagrijn, om dan meteen te zeggen: 'O, hoor mij nou!' Ik wilde juist graag dat soort onbenullige verhalen horen.

'Soms kwam ik mensen tegen die een maniakale positiviteit op me wilden overdragen. Ze wilden vooral zelf het gevoel hebben dat ze me hielpen. Ze dachten dat ze een oprechte verbintenis voelden. Gelukkig waren er ook tal van mensen die wel echte steun boden. Mijn leven is weer enigszins normaal en net als vroeger zie ik de kleine absurditeiten in het dagelijks leven. Dat is de realiteit, wat ik nu grappig vind en wat ik graag wil delen.'

Hoewel ze als vrouwelijke homoseksuele comédienne uit het zuiden van Amerika toch behoorlijk wat vooroordelen zal hebben overwonnen, ziet ze dat zelf niet zo. 'Misschien heb ik een superkracht in me die me hiervoor immuun maakt, maar ik kom dat zelden tegen. En sowieso, als iemand me niet mag, kan me dat ook vrij weinig schelen.'

undefined

Ook zonder kanker goed

Uiteindelijk draait het niet om kanker, maar om de liefde voor stand-up comedy als kunstvorm, mailt Notaro. 'Toen ik begon met comedy, wist ik pas wie ik was. Een comedian.'

Wertheim drukt ons op het hart: 'Ik hoop niet dat mensen nu denken: o, zo'n komiek, als ze aan Tig denken. Ze is gewoon echt heel goed. Ook zonder kanker. Het hoeft niet elke keer over zware onderwerpen te gaan.'

Notaro: 'Mensen denken dat vooral comedians depressief zijn, neem de zelfmoord van Robin Williams. Maar ik denk dat iedereen een hoop ellende én vreugde in het leven ervaart. Alleen omdat deze artiesten er uiting aan geven, lijken ze ongelukkiger. Dat kan dan wel weer troost bieden.'

Wertheim: 'Soms helpt het voor de verwerking dat je een nare gebeurtenis in een verhaal kunt vatten. Daar geloof ik echt in.'

Tot slot, kunnen we na deze hectische nieuwszomer stellen dat het einde der tijden nu echt nabij is? Notaro, de immer opgewekte, antwoordt: 'Yep, waarschijnlijk voordat mensen dit interview te lezen krijgen. En ik heb er net zoveel tijd en moeite in gestoken. Ach ja.'

Tig Notaro staat vanavond, 3/9 in Toomler in Amsterdam.

Haar shows 'Good One' en 'Live' zijn verkrijgbaar in de iTunes Store. tignation.com

Meer over