Gigantische draailier klinkt als de hel

Hoe stelde schilder Jeroen Bosch zich hellemuziek voor? In zijn Tuin der lusten schilderde hij een partituur, die nu wordt opgevoerd op het Storioni Festival.

Jeroen Bosch, uitsnede uit Tuin der Lusten, rond 1500 Beeld
Jeroen Bosch, uitsnede uit Tuin der Lusten, rond 1500Beeld

Hoe de hel eruit ziet, weten we van De tuin der lusten, van films en games, van Dante en Milton. In het Eindhovense Storioni Festival, dit jaar met het thema 'Dromen en demonen', kunnen we voor het eerst horen hoe het er klinkt. Althans, hoe Jeroen Bosch, de 500 jaar geleden gestorven schilder, zich hellemuziek heeft voorgesteld. In zijn monumentale drieluik De tuin der lusten maakte hij nauwkeurige afbeeldingen van het instrumentarium dat door helbewoners werd bespeeld.

Een hint voor de klanken die erop werden voortgebracht, gaf hij ook. Op het achterwerk van een van de ongelukkigen schilderde hij een partituur. De noten daarvan vormen de basis voor Hemelse hel, een nieuwe compositie die Aart Strootman en Marco Mlynek voor het festival hebben gemaakt.

Wouter Vossen, violist van het Storioni Trio, lacht als hij terugdenkt aan de eerste kennismaking met dit fragment van het schilderwerk: 'De nootjes zijn zo klein. Met een loep heeft Aart naar dat achterwerk zitten turen om ze te ontcijferen.'

Fantasiecreaties

De instrumenten die Strootman en Mlynek hebben nagebouwd zijn niet de grote doedelzak of de fluit waarin een man verzuipt. Ze kozen voor twee fantasiecreaties, ontsproten aan het brein van Jeroen Bosch: een luitharp en een bijna 2 meter hoge draailier.

Wouter Vossen: 'Die jongens hebben iets fantastisch moois gemaakt. De luit met daarop een keltische harp hebben ze verkleind tot een handzaam model. Er komen tokkelklanken uit die weinig angstaanjagends hebben. Als speler moet je snel kunnen switchen van het harpje naar de luit. Dat is wel het even lastig, zeker omdat de snaren van de harp niet van laag naar hoog lopen maar andersom.

Maar dan de draailier. Die klinkt zoals je je een instrument uit de hel voorstelt. Hij maakt een diep dreunend kabaal. Je kunt het draaimechanisme met de hand in beweging brengen maar wij laten het aandrijven door drie elektromotoren. De snaren bespeel je met een grote strijkstok. Het enige wat je mist bij die klanken is een rookwolkmachine.

'We spelen als Storioni Trio samen met die fantasie-instrumenten, maar er komt nog een dimensie bij. Mike Roelofs, fotograaf maar ook videokunstenaar, hebben we gevraagd om met het schilderij in het achterhoofd beelden toe te voegen. Hij kwam met het idee De tuin der lusten op ons te projecteren terwijl we spelen, maar dan van bovenaf. Dat ziet er waanzinnig uit. Het schilderij is alleen te herkennen voor mensen die van boven kunnen meekijken. De anderen zien mooie kleurencombinaties die vaag associaties oproepen met het schilderij. Zo brengen we het tot leven. We vonden het belangrijk om dat muzikaal én visueel te doen.'

Het Storioni Trio, met rechts de draailier Beeld
Het Storioni Trio, met rechts de draailierBeeld

Lastiger

De muzikale uitwerking bleek een stuk lastiger. De zachte tonen van de luitharp, daar kun je als Storioni Trio best mee samenspelen. Maar door het oorverdovende gedreun van de draailier werd de klank van piano, viool en cello vermalen tot stof. Om zich staande te houden in het geweld hebben de musici hun noten een octaaf hoger gelegd. De luitharp hebben ze versterkt, anders was het niet te doen. Op vier avonden, verspreid over het festival is de compositie te horen.

En na het festival? Wat gebeurt er dan met de instrumenten?

Bart van de Roer: 'Ik weet bijna zeker dat de draailier nog minstens honderd jaar blijft bestaan. Dat ding is onverwoestbaar. En de luitharp? Die is te mooi gemaakt om niet te gebruiken. Een uitdaging voor componisten daar iets moois voor te schrijven.'

Storioni Festival: van 20 tot 31/1 in Eindhoven, Breda, Den Bosch, Helmond, Amsterdam en Tilburg. Hemelse Hel is te horen op 23, 26, 28 en 30/1.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over