oog voor detail

Gerrit Dou zet iedereen hier voor aap, de ‘dokter’ én de mensen die naar hem luisteren

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: medische goedjes.

Gerrit Dou, Detail uit De kwakzalver, 1652.  Beeld Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam
Gerrit Dou, Detail uit De kwakzalver, 1652.Beeld Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam

Een malariapil, een antischurftmiddel, bleek, of gewoon wat vitamine D. Midden 2019 geloofde volgens een onderzoek van het CBS nog een kwart van de Nederlanders dat alternatieve geneeswijzen even goed helpen als reguliere. Als je afgaat op de aandacht die er sindsdien voor alternatieven is, dan lijkt mij dat percentage na een jaartje ­corona een stuk hoger te liggen. Ideeën die vroeger lachend in de hoek werden gesmeten, hebben nu deurtjes gekregen; een deurtje ‘baat het niet dan schaadt het niet’, een deurtje ‘je hoort er steeds vaker over’ en een deurtje ‘de reguliere medische industrie dient zoveel belangen, daar kun je ook niet op vertrouwen’. En vooral: podium, want ineens worden die ideeën serieus aan talkshowtafels besproken.

In een analyse in de Volkskrant waarschuwde hoogleraar medische antropologie Ria Reis niet de fout te maken om zulke gedachten dom of irrationeel te noemen en een tweedeling te maken, als in: ‘wetenschap is rationeel, en de mensen die daartegen ingaan zijn dat niet.’ Om eerlijk te zijn was dat wél hoe ik dacht. Het is de reden dat ik dit schilderij altijd als een glasheldere satire heb beschouwd: de kwakzalver die het volk bedriegt.

Gerrit Dou, De kwakzalver, 1652, olieverf op paneel, 83,4 x 112,4 cm. Beeld Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam
Gerrit Dou, De kwakzalver, 1652, olieverf op paneel, 83,4 x 112,4 cm.Beeld Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam

Op tafel bij de kwakzalver van Gerrit Dou ligt er zo veel mogelijk zo overtuigend mogelijk echt te zijn: een document, met een Groot Zegel, kijk maar, hij heeft een diploma! Vijf flesjes met een goedje, een indrukwekkend glimmende kist en een schaal met een hap eruit, misschien bedoeld voor aderlaten. De dokter verkoopt zijn waar, en in zijn hand houdt hij een piepklein flesje op alsof het een levenselixer is.

Allemaal bedoeld om autoriteit en zekerheid uit te stralen. Want autoriteit en zekerheid is wat we missen. Het gat wordt gevuld. Als de dingen die we dachten zeker te weten als een soort aardplaat onder onze voeten beginnen te wiebelen, hoeft er alleen maar iemand met een opgeblazen vertrouwen op een podium te gaan staan die zegt dat het goed komt. Inmiddels weet ik niet meer of het goed komt en hoe.

Er is in dit detail een dingetje dat die opgeblazen zekerheid onderuit schuift: de aap, donker in de schaduw verstopt. Apen kunnen veel betekenen, in de kunst kunnen ze vooral iets zeggen over het gedrag van de mens – het imiteren zonder nadenken, het spiegelen van dom gedrag, ze kunnen ijdelheid, verleiding of bedrog symboliseren. Ik denk dat het hier wel duidelijk is, want ook andere details wijzen op domheid en zonde. Een vrouw in het publiek wordt beroofd, de pannekoekenbakster veegt liever de billen van haar kind af – Dou zet iedereen hier voor aap, de ‘dokter’ én de mensen die naar hem zijn komen luisteren. De dokter kan een glanzende hoed dragen, het zegel op de oorkonde kan groter zijn dan zijn hand, en de goedjes kunnen veelbelovend glinsteren in de flessen; als de basis van wat we als betrouwbare kennis en kunde achten ter discussie staat, zijn we allemaal zoekende. En vatbaar voor bedrog.

Jacob Toorenvliet, Het doktersbezoek, 1666-67 [detail] Beeld The Leiden Collection
Jacob Toorenvliet, Het doktersbezoek, 1666-67 [detail]Beeld The Leiden Collection
Jan Steen (toegeschreven), Detail uit De kwakzalver. Beeld Rijksmuseum
Jan Steen (toegeschreven), Detail uit De kwakzalver.Beeld Rijksmuseum

Gerrit Dou, De kwakzalver, 1652, olieverf op paneel, 83,4 x 112,4 cm, Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam.

[extra beeld:]

Jan Steen (toegeschreven), De kwakzalver [detail], Rijksmuseum Amsterdam.

Jacob Toorenvliet, Het doktersbezoek, 1666-67 [detail], The Leiden Collection, New York

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over