Gekke apostelen van El Greco in oude glorie hersteld

El Greco's tijdgenoten vonden hem een ambachtsman en niet een groot kunstenaar. Veel van zijn werk was letterlijk voor huiselijk gebruik bedoeld, zo zeer dat het in de loop der eeuwen door menig hand een beetje werd 'opgeknapt' om het weer toonbaar te maken voor boven de schoorsteen....

Van onze correspondent

Cees Zoon

MADRID

Met trots presenteert Madrid de Apostolado van El Greco, een reeks van twaalf schilderijen van alle apostelen, waarbij de amateuristische 'restauraties' ongedaan zijn gemaakt. Specialisten van het Prado-museum hebben de werken grondig gerestaureerd en de oneindige hoeveelheid ongegeneerde toevoegingen, bijkleuringen en vernislagen verwijderd. Nu zijn ze te zien in hun volle glorie en kleurenpracht op een expositie samen met ander werk van de zestiende-eeuwse meester.

Verkeerden de doeken eerder in een treurniswekkende staat, dan konden alleen de Markies van San Feliz en diens familie en vrienden zich daar aan storen. De Spaanse adel heeft nog altijd enorme kunstcollecties in privébezit die nooit of hoogst zelden aan het publiek worden vertoond. Een uitzondering maakte de markies uit de Noord-Spaanse stad Oviedo voor de serie van El Greco, maar die is dan ook in 's lands belangrijkste staatsmuseum weer tot leven gebracht.

El Greco, de Griek, was een lastig heerschap. De in 1541 op Kreta geboren Domenikos Theotocopoulos vestigde zich, na een kort verblijf in Italië, halverwege de jaren zeventig van de zestiende eeuw in Toledo. Hoewel de schilder snel een reputatie opbouwde, werd hij nooit echt serieus genomen. Hij is gek, luidde het oordeel van veel tijdgenoten, een etiket dat hem eeuwenlang is opgedrukt.

Een reden voor het oordeel was de fameuze grootspraak van El Greco. 'Michelangelo is een prima man, maar schilderen kan hij niet', is een van zijn bekendste uitspraken. Het zou een goede zaak zijn Michelangelo's Laatste Oordeel in de Sixtijnse Kapel uit te wissen en dan zou hij het wel even overmaken 'met eerlijkheid, fatsoen en schildertechnisch niet inferieur'.

Dat El Greco het hoog in zijn bol had, maakte de elite in Toledo ook op uit een andere merkwaardige opstelling van de vreemdeling: hij stond er op dat hij voor zijn werk fatsoenlijk werd betaald. Vrijwel alle grote opdrachten liepen na oplevering uit op ellenlange geschillen over de betaling. De opdrachtgevers waren bovendien niet altijd tevreden over het resultaat, zoals koning Filips II, die het werk San Mauricio bestelde voor het Escorial, maar zijn ongenoegen uitsprak over wat de schilder uiteindelijk presenteerde.

De Apostolado, die nu voor het eerst in Madrid wordt getoond, is een bijzondere reeks, maar niet uniek. Er zijn twee soortgelijke series van El Greco bewaard gebleven in Toledo, terwijl andere versnipperd zijn geraakt over de halve wereld. Portretten van apostelen van El Greco hangen in tal van musea terwijl aangenomen wordt dat een nog groter aantal in privécollecties verborgen is.

De verschillende reeksen vertonen grote overeenkomsten, die de werkwijze van El Greco blootleggen. Commercieel gezien was de schilder een soort posterfabrikant avant la lettre. Met het vervaardigen van heiligenportretten voorzag hij in zijn levensonderhoud. In zijn atelier in Toledo had hij een arsenaal verschillende heiligen op handzaam formaat, waaruit de klant een keuze kon maken. Het gekozen werk kopieerde hij vervolgens op de gewenste grootte.

Het atelier had daardoor iets van een schilderfabriek. De enorme productie heeft het toeschrijven van de werken aan de hand van de meester zelf altijd ernstig bemoeilijkt. Zeker is dat een deel van de productie voor rekening van leerlingen kwam, die hetzij een heel werk maakten of de door El Greco vervaardigde opzet afschilderden.

Bij de restauratie van de Apostolado van de Markies van San Feliz is onomstotelijk komen vast te staan dat deze doeken van El Greco zelf zijn. Ze lijken in grote haast te zijn vervaardigd, waarbij de schilder niet de moeite nam de achtergrond volledig in te kleuren. Reden voor de huisschilders van de latere eigenaren die delen dicht te smeren met dikke verflagen. In drie gevallen is bovendien de naam van de verkeerde apostel boven het portret geschilderd.

Opvallend is de onrustige, brandende blik in de ogen van de meeste afgebeelde apostelen. Zalig zijn de gekken, bedoelde de schilder hiermee aan te geven volgens El Greco-specialist dr. Gregorio Maranon: hij was ervan overtuigd dat El Greco de inwoners van het gekkengesticht van het Hospital del Nuncio had laten poseren als zijn apostelen.

El Greco, Fundacion Central Hispano, Salas de Exposiciones, Madrid, juni. Museo de Bellas Artes de Asturias, Palacio de Velarde, Oviedo, juli.

Meer over