100 jaar Volkskrant

Geen The Godfather, wél The Dark Knight: onze recensenten over hun lijst met de honderd belangrijkste films

Het was eindeloos twijfelen en discussiëren, want wat moet je als maar één film van Coppola, Bergman en Spielberg mag kiezen? Samenstellers Floortje Smit en Bor Beekman vertellen over hun keuzes voor de 100 beste films van de afgelopen eeuw.

Filmchef Bor Beekman en filmrecensent Floortje Smit Beeld Raymond Rutting
Filmchef Bor Beekman en filmrecensent Floortje SmitBeeld Raymond Rutting

Een lijst met de 100 beste films van de afgelopen 100 jaar maken, en dan The Godfather er niét opzetten.

Samenstellers Floortje Smit en Bor Beekman zitten in het café van bioscoop Het Ketelhuis om het een en ander toe te lichten, de dag nadat ze de lijst hebben afgetikt. Het punt is: ze hebben het zichzelf ook niet makkelijk gemaakt. Één film per regisseur, dat was de regel.

‘Anders krijg je al heel snel alleen de canon’, zegt filmrecensent Smit. ‘Maar we hebben tot het laatst gewacht om de keuze voor Francis Ford Coppola te maken: óf Apocalypse Now, óf The Godfather.’

Filmchef Beekman: ‘Eerst dacht ik dat we een uitzondering moesten maken voor Coppola. Maar dat vond ik toch flauw. En dan bij Ingmar Bergman maar één film? Dat kan niet.’

Smit: ‘Dan zeg je: Coppola is zo’n knappe regisseur, die verdient twee plekken. Maar dat kan je inderdaad net zo goed zeggen van Bergman.’

De redactie van de Volkskrant blikt deze zomer terug op de mooiste werken die in de honderd jaar sinds haar oprichting zijn gemaakt. Met als laatste in de reeks: 100 van de meest onvergetelijke en invloedrijke films.

Beekman: ‘Natuurlijk zouden ze er eigenlijk allebei op moeten. Een hele stroming van misdaadfilms zou er niet zijn geweest zonder The Godfather. The Sopranos bestonden niet zonder The Godfather. Maar zo’n film als Apocalypse Now is net zo goed een eenmalige prestatie. Die scene dat die Playboy Bunnies landen in helikopters, die juichende soldaten, en dan de camera die zwiept langs dat hek waarachter Vietnamese kinderen naar het schouwspel kijken.’

Smit: ‘En die scene met die helikopters. En het geluíd in die film…’

Beekman: ‘Ach, ja.’

Ze kijken elkaar even aan en zuchten.

Ellendig hoor, zo’n lijst maken. En maar twijfelen tot het einde. ‘Geen superheldenfilms op de lijst’, mailde Beekman de dag ervoor nog monter toen hij de lijst doorstuurde. Een paar uur later volgde nog een mailtje. ‘Toch een ruil: The Dark Knight erbij, Clueless er af. Sorry, we blijven maar puzzelen. Vannacht schrikken we wakker: o nee, waar is Antonioni gebleven?’

Die stond nog niet op de lijst. Waar was Antonioni gebleven?

Beekman: ‘Dat is de laatste ruil die we doen. The Colour of Pomegranates eruit, L’Avventura van Antonioni erin.’

En jullie hebben dus tóch een superheldenfilm in de lijst gezet, last minute.

Beekman: ‘Ik had heel goed kunnen leven met een lijst zonder superheldenfilms.’

Smit: ‘Daar ben ik het niet mee eens hoor. Dat is zó’n dominante filmstroming geweest de afgelopen twintig jaar. En The Dark Knight is de beste van het genre.’

Beekman: ‘Dat is zo. Ook vanwege de invloed die de film heeft gehad. Met The Dark Knight heeft Christopher Nolan het superheldengenre een totaal ander karakter gegeven. Opeens werd het iets serieus, iets waarmee je iets kon zeggen over het huidige tijdsgewricht. Maar ik denk toch, als Heath Ledger niet zo fenomenaal had gespeeld als The Joker, had hij nooit op deze lijst gestaan.’

Smit: ‘Misschien niet. Een acteur kán de doorslag geven. De regisseur is officieel de maker, terwijl een film natuurlijk eigenlijk door veel verschillende mensen wordt gemaakt. Als je selecteert op regisseur passeer je soms een goede acteur. Dat is lastig, want er zijn heel goede acteurs die je eigenlijk per se op zo’n lijst wilt terugzien.’

Beekman draait zich naar Smit: ‘Als we nou Manhattan van Woody Allen op de lijst hadden gezet Floortje, dan hadden we tenminste Meryl Streep gehad.’

Is dit een ruzie geweest?

Smit lacht. ‘Nee, nee. Bor staat nogal op Woody Allen, van mij hoeft het niet. Het is allemaal zo alléén maar Woody Allen, die films. Al zijn neuroses, zijn vrouwbeeld.’

Beekman: ‘Maar het was de populairste filmmaker van de jaren ‘70. Hoe zouden we denken over relaties, het moderne leven in de grote stad, zonder Woody Allen? En we hebben nu Annie Hall, daarin is het vrouwbeeld best in orde hè? Zij dumpt hém.’

Smit: ‘Bor heeft gelijk hoor, hij hoort op de lijst.’ Ze grijnst. ‘Maar ik dacht: eens kijken of ik ‘m eruit kan wippen.’

De lijst moet liefst alles bevatten wat film tot zo’n magisch medium maakt. De enorme variatie aan genres, van animatie (Spirited Away) tot romcom (Four Weddings and a Funeral) tot oorlogsgeschiedenis. Beekman: ‘Ik kan zo een hele lijst vullen met mooie oorlogsfilms. Neem Battaglia d’Algeria, die maakte zo’n indruk dat er bij het Pentagon een briefje aan de muur hing met daarop: kijk deze film om te begrijpen hoe je terrorisme niét de kop indrukt.’

En niet alleen maar voor de hand liggende keuzes. Touki Bouki bijvoorbeeld, een Senegalese film uit 1973 die na een succesvolle entree op Cannes in de vergetelheid raakte. ‘Martin Scorsese besloot de film te restaureren’, zegt Beekman. ‘Daardoor volgde een herwaardering. Beyoncé en Jay Z hebben onlangs een scène uit die film uitgebeeld voor een fotoshoot in hun queeste om vergeten Afrikaanse kunst in beeld te brengen.’

Een duidelijke ontwikkeling in honderd jaar filmgeschiedenis: op de lijst staan er in de laatste twintig jaar aanzienlijk meer vrouwelijke regisseurs dan in de tachtig jaar ervoor.

Beekman: ‘Voor vrouwen was het lange tijd heel moeilijk om financiering te krijgen. Een film maken is toch een groot economisch avontuur, dat is een veel grotere drempel dan bijvoorbeeld een boek schrijven.’

Smit: ‘De eerste vrouwelijke regisseur op de lijst, Leni Riefenstahl, kreeg geld van het fascistisch regime. Haar film Triumph des Willens is één grote nazi-propagandafilm. Die hebben we er maar niet opgezet.’

Beekman: ‘Terwijl die ook enorm invloedrijk is geweest; Star Wars, Starship Troopers, die zijn rechtstreeks geïnspireerd op Triumph des Willens. Het was ontzettend vernieuwend.’

Smit: ‘De kadrering en de montage zijn echt heel goed in die film. Maar dat geldt net zo goed voor Olympia, dus dan kozen we voor minder nazi-georiënteerde variant. Het zou lichtelijk omstreden kunnen zijn om zo’n film op de lijst te zetten, maar: in de filmwereld mag je inmiddels gewoon zeggen dat je haar gewoon een heel goede filmmaker vindt.’

Kan je zien welk verschil vrouwen maken in de filmwereld, als je kijkt naar de laatste twintig jaar?

Smit: ‘Het meest directe is dat je je vroeger vaker moest identificeren met een jongen of man, dat is nu al veel vaker een meisje of een vrouw. Verder: er was gewoon een tekort aan een bepaald perspectief. Vrouwen hoeven niet per se over vrouwen te vertellen, het kan een manier van verbeelden zijn.’

Beekman: ‘Zoals Chloé Zhao met The Rider, daarin vertelt ze over de typisch mannelijke wereld van de cowboys. Zij kan daar als Chinese vrouw een ontzettend interessant perspectief op geven.

‘Sowieso zitten filmmakers niet vast aan hun eigen wereld. Steve McQueen staat op onze lijst met Lovers Rock, een film uit een reeks van vijf over zijn achtergrond, de Caribische gemeenschap in Engeland waarin hij opgroeide in de jaren ‘70 en ‘80. Maar hij begon zijn carrière met de film Hunger, die gaat over de Ierse hongerstaking uit 1981, waar hij als kind berichten over zag op tv.’

Smit: ‘Ook fantastisch.’

Beekman: ‘Over Chloé Zhao gesproken; dat is een van de beste regisseurs van het moment. Nu komt zij dit najaar ook met een superheldenfilm. Eternals.’ Beekman schudt zijn hoofd. ‘Ik ben benieuwd wat zij ermee doet, maar toch…’

100 jaar Volkskrant

De Volkskrant viert in oktober haar 100-jarig jubileum. De redactie blikt bij die gelegenheid terug op de mooiste werken die in de 100 jaar sinds haar oprichting zijn gemaakt: de 100 belangrijkste films, de 100 beste boeken en de 100 invloedrijkste popalbums.

Meer over