TipPassietijd

Geen Matthäus- of Johannespassion in kerk en concertzaal. Gelukkig wel als livestream en podcast

V maakt een selectie van het aanbod – van Bach tot Keiser, Händel en Pärt.

Het Concertgebouworkest repeteert de Matthäuspassion onder leiding van dirigent Philippe Herreweghe. Beeld Peter Tollenaar
Het Concertgebouworkest repeteert de Matthäuspassion onder leiding van dirigent Philippe Herreweghe.Beeld Peter Tollenaar

Wie vorig jaar geluk had, kon nog net een Matthäuspassion meemaken. Van de 28 uitvoeringen die de bas Jasper Schweppe in 2020 zou zingen bij het Bach Choir & Orchestra of the Netherlands van Pieter Jan Leusink, gingen er drie door. Op Goede Vrijdag van 2020, de passiedag bij uitstek, waren we in ‘intelligente lockdown’. Een drama voor de vele musici en zangers die in de lijdenstijd hun halve jaarinkomen bij elkaar moeten verdienen: er stonden liefst 254 uitvoeringen van Bachs passies gepland.

Dit jaar moeten we het helemaal doen zonder live concerten. Maar zowel de Matthäuspassion als de Johannespassion worden door de NPO op televisie uitgezonden. En zo zijn er nog meer manieren om in de stemming te komen. We nemen ze door.

1. De Matthäus door het Concertgebouworkest

De credits voor de eerste Nederlandse uitvoering van de Matthäuspassion (1727) gaan naar 010: het was het Rotterdamse Toonkunstkoor dat het stuk in 1870 voor het eerst op de lessenaars zette. Dat het een nationale traditie werd om massaal Bachs meesterwerk te beluisteren, kwam vooral door het Amsterdamse Concertgebouworkest en zijn dirigent Willem Mengelberg (1871-1951), geprezen en verguisd om zijn uitvoeringen met honderden driftig vibrerende zangers.

Vanaf zaterdag om 20.00 uur zou op concertgebouworkest.nl gratis een kakelverse stream te bekijken zijn. Maar de opname met dirigent Philippe Herreweghe is vrijdag stilgelegd, omdat een van de medewerkers aan de productie positief was getest op corona. Ter vervanging heeft het orkest een opname uit 2012 uit het archief gehaald, onder leiding van Iván Fischer. De stream blijft na zaterdag nog twee weken beschikbaar.

2. Ton Koopman bij Omroep Max

Matthäussen zijn er in soorten en maten. Klein bezet en grootschalig (nou ja, nu dus even niet), op eigentijdse of op historische instrumenten. Dirigent Ton Koopman hoort bij dat laatste kamp. Zondag om 13 uur zendt Omroep Max op NPO 2 een Matthäus uit door Koopman en zijn Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. De opname is woensdag gemaakt in TivoliVredenburg in Utrecht. Countertenor Maarten Engeltjes zingt de aria der aria’s, Erbarme dich.

Matthäuspassion door Ton Koopman en zijn Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. De opname is gemaakt in TivoliVredenburg in Utrecht.   Beeld MAX
Matthäuspassion door Ton Koopman en zijn Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. De opname is gemaakt in TivoliVredenburg in Utrecht.Beeld MAX

3. De Johannes door de Bachvereniging

Het moest een feestelijk jaar worden. De Nederlandse Bachvereniging – opgericht uit verzet tegen de Concertgebouwtraditie: Bachs muziek moest in een kerk klinken – bestaat honderd jaar. Voor de tweede achtereenvolgende keer speelt het ensemble op Goede Vrijdag geen Matthäus in de Grote Kerk van Naarden. Op 2 april zendt de NTR wel mooi de Johannespassion uit op NPO 2.

De Johannes is de kleine, maar oudere (1724) broer: anders dan bij de dubbelkorige Matthäus volstaat één koor. Dirigent René Jacobs koos voor de minder vaak gehoorde, ingetogen versie uit 1725. Overigens zijn op de website allofbach.nl nog altijd registraties te bekijken van zowel de Matthäus als Johannes door de Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven.

4. De podcasts

Het lijkt wel alsof ieder gezelschap, koor of orkest de coronastilte heeft aangewend om een podcast te maken. De Matthäus bleek een dankbaar onderwerp voor Cappella Amsterdam, dat het stuk vanuit diverse perspectieven (zanger, instrumentalist, theoloog) belicht. Voor KRO-NCRV maakten Margriet Vroomans en Carel den Hertog Meer dan Matthäus. Want inderdaad, er is meer.

5. De alternatieven: Keiser, Händel en Pärt

Zoals in elk passieseizoen, worden er volop alternatieven aangeboden voor Bachs twee overgeleverde passies. Zo zond Radio 4 in de ZaterdagMatinee op 13 maart de Brockes-Passion (1712) uit van Reinhard Keiser. Waar de passies van Bach zijn vernoemd naar de schrijvers van de evangeliën, is de passie van Keiser vernoemd naar de dichter Barthold Heinrich Brockes, die in een poëtische hervertelling beschreef hoe het met Jezus was gegaan. Al kort na de publicatie van de tekst, stortte componist Keiser zich op een verklanking – die passie zou de populairste in zijn tijd worden. De uitvoering van de Nederlandse Bachvereniging vanuit het Concertgebouw is terug te zien op npostart.nl.

Ook Georg Friedrich Händel raakte geïnspireerd door de tekst van Brockes en maakte in 1716 zijn passie-oratorium. Van dat stuk is net een mooie opname verschenen door het barokorkest Arcangelo onder leiding van Jonathan Cohen. Wie iets moderners zoekt, kan zaterdag wederom terecht bij ‘de Matinee’. Het kamerkoor Cappella Amsterdam zingt dan de Johannes van Arvo Pärt (1982). Vanaf 14 uur op Radio 4.

6. De passie van nu

Elk jaar springt er wel een bewerking van de Matthäus in het oog: we hebben al een Nederlandstalige variant (van Jan Rot), kinderversies en jazzarrangementen. Vanaf Goede Vrijdag kun je delen uit de Matthäus horen, vervlochten met muziek uit onder meer Suriname, Libanon en Irak op sitar, ud en baglama. World Opera Lab van regisseur Miranda Lakerveld presenteert per stream de troostende voorstelling Passie van nu. Sopraan Aylin Sezer tekent voor de sopraanaria’s. De stream is tot en met 5 april te zien op worldoperalab.com.

Een ‘passie’?

Een passie is een kunstwerk over het lijden van Jezus Christus. In de muziek wordt er meestal een passie-oratorium mee bedoeld: een stuk voor orkest, zangsolisten en koor. Bach gebruikte voor zijn Matthäuspassion bijbeltekst uit het evangelie volgens Matteüs (het ‘verhaal’) en koppelde dat aan destijds nieuwe, bespiegelende poëzie (in de aria’s en grote koordelen) en koralen (lutherse kerkliederen). De Evangelist, een tenor, is de verteller, Christus wordt gezongen door een bas.

Meer over