GEEN KANT OP

Ze worden opgeslokt door reusachtige fabrieksgebouwen of ingesloten in de straten van een overweldigende metropool. De personages in de films van Fritz Lang zijn altijd onderworpen aan zijn perfect gestileerde wereld....

Hij is gedoemd zonder het te weten. Zijn noodlot is een teken op zijnjas, dat hij zelf nog niet heeft opgemerkt.

In de thriller M - einen Stadt sucht einen Mörder uit 1931, de eerstegeluidsfilm van de Duitse regisseur Fritz Lang (1890-1976), is een doorPeter Lorre gespeelde kindermoordenaar op de vlucht. Hij is zich ervanbewust dat niet alleen alle politiemannen en oplettende burgers naarverdachte personen uitkijken, maar ook dat de georganiseerde misdaad en devereniging van daklozen zoeken naar iemand als hij. Wat hij niet weet, isdat hij al is herkend. Met krijt staat op zijn rug een grote lettergeschreven, de M van moordenaar, een teken dat hem tot doelwit maakt voorde zwervers en bedelaars die hem dichter en dichter volgen.

In een totaalopname vanuit een hoog perspectief laat Lang de straathoekzien waar de voortvluchtige man zich realiseert dat hij is ingesloten - endie opname kan als het handelsmerk van de regisseur worden beschouwd. Lorreis een individu dat door de overweldigende metropool wordt gegrepen, en -visueel - een eenzaam personage dat gevangen is in een strikt lijnenspel.

Het is een beeld dat in alle fases van Langs werk terugkeert.Bijvoorbeeld in de beroemde zwijgende megaproductie Metropolis uit 1927 -de film waarmee de regisseur in de eerste plaats wordt geïdentificeerd,dankzij een discosoundtrack van Freddie Mercury en Giorgio Moroder voor eenbewerking ervan, en een videoclip van Madonna waarin de film werdhergebruikt. Letterlijk worden de arbeiders in de futuristische stadopgeslokt door de reusachtige fabrieksgebouwen en monsterlijke machines omhen heen.

Op een vergelijkbare manier worden de personages van Lang in zijn latereAmerikaanse werk aan machts- en controlesystemen onderworpen. Oponvermijdelijke wijze wordt het leven van een brave professor kapot gemaaktin The Woman in the Window (1945), in While the City Sleeps (1956) makenjournalisten een publiciteitsbeluste jacht op een misdadiger. Deopmerkelijke kracht van Lang is daarbij hoe die fatalistische visie altijdwordt gecomplementeerd door een perfecte enscenering, strak ingerichteruimtes, waar mensen ondergeschikt lijken aan de knappe balans van zwarteen grijze vlakken.

Elk shot lijkt te willen benadrukken hoe machteloos ze zijn. Demoordenaar in M realiseert zich dat, wanneer hij zijn wreedheden begaat;hij wil het zelf ook niet, maar kan niet anders. 'Will nicht, muss. . .'zijn de woorden die Lorre op het hoogtepunt van de film, de scène waarinhij berecht wordt door de misdadigersorganisatie, blijft prevelen.

Een tegenhanger voor zulke personages, die overgeleverd zijn aan hetlot, is te vinden in de diabolische Dr. Mabuse, over wie Lang vier filmsmaakte die zijn gehele carrière als regisseur omspannen.

De eerste twee delen, Dr. Mabuse: der Spieler en Dr. Mabuse: Inferno,waren zwijgende films en werden in het begin van de jaren twintig gemaakt.Das Testament des Dr. Mabuse uit 1933 was de laatste film die Langregisseerde voor hij nazi-Duitsland ontvluchtte. Met Die Tausend Augen desDr. Mabuse uit 1960 besloot Lang zijn loopbaan, waarna andere filmmakersmet het personage aan de haal gingen.

Mabuse - gokker, hypnotiseur, valsemunter, drugsproducent - laataanvankelijk de andere kant van het noodlot in Langs film zien. Als eenouderwetse matineeschurk duikt hij in de eerste twee films in tientallenvermommingen op, van clown tot lompenhandelaar, van arbeider totsocietyfiguur. Hij manipuleert de beurs, ondermijnt de staat, jaagt zijnvijanden de dood in - en is er trots op.

Oorspronkelijk begon de eerste Mabuse-film met een proloog, die laterverloren is gegaan, waarin Lang de chaos in Duitsland in de jaren na deEerste Wereldoorlog liet zien: de opstand van de Spartakusbund in Berlijn,de moord op minister van Buitenlandse Zaken Walter Rathenau. Daaropverscheen dr. Mabuse in beeld, direct gevolgd door de eerste tussentitel:'Wie is hiervoor verantwoordelijk? Ik!'

Maar het is een zelfbewustzijn dat Mabuse in de volgende films zouverliezen. In Das Testament des Dr. Mabuse uit 1933, een duistermeesterwerk dat door de nazi's werd verboden en Lang zo zijn land deedverlaten, is de dokter niet meer dan een schim van zichzelf. Waanzinniggeworden tekent en beschrijft hij op het bed in een psychiatrischeinrichting de plannen voor zijn criminele organisatie in de buitenwereld,zonder nog een woord uit te brengen.

En wanneer er 27 jaar later, in het opzettelijk kitscherige vervolg DieTausend Augen des Dr. Mabuse uit 1960, opnieuw in zijn naam misdaden wordenbegaan, blijkt hij niet meer dan een schijnpersonage te zijn. De naamMabuse klinkt door, maar ook hij is ten slotte niet meer dan een speelbalvan Langs noodlot. Een lege persoon, overgeleverd aan andere machten enzijn eigen waanzin. Iemand die niet anders kan en wiens handelingen slechtseen onderdeel zijn van een kille, gestileerde, door Lang volmaaktgeregisseerde wereld.

Meer over