Boekrecensie

Freek de Jonge kleurt het leven van zijn vader in met zijn verbeelding ★★★☆☆

In het eerste deel van zijn memoires is de toon van Freek de Jonge ingetogen. Het ­resultaat is een genuanceerd en liefdevol vaderportret.

Elma Drayer
Freek de Jonge Beeld Koen van Weel / ANP
Freek de JongeBeeld Koen van Weel / ANP

In 2017 kwam cabaretier Freek de Jonge, zonder twijfel de beroemdste domineeszoon van Nederland, met wat hij het tweede deel van zijn memoires noemde. Reikhalzend verlangen was een wat gemakzuchtige bundeling van eerder gepubliceerde herinneringen aan zijn Zaanse jeugd en andere, ook al elders vertelde autobiografische verhalen.

Nu is daar het eerste deel, Kom verder!, dat in niets doet denken aan het andere. Slapstickachtige wendingen ontbreken ditmaal en de toon is beduidend ingetogener. Het zijn trouwens geen memoires in strikte zin: De Jonge zelf komt pas op pagina 228 ter wereld. Hij beschrijft hier leven en werk van zijn vader, en als in een vie romancée kleurt hij de feiten in met zijn verbeelding. Dat gaat hem verrassend gemakkelijk af. Het resultaat is een genuanceerd en liefdevol vaderportret – vermoedelijk twee woorden voor hetzelfde.

Roeping

Kom verder! opent met de roeping die De Jonges diepgelovige opa ontvangt in het jaar 1900, in een weide op Schouwen-Duiveland. Uiteraard begeert hij daarna het ambt, maar als amper geschoolde brengt hij het niet verder dan bijbelcolporteur annex evangelist. Zijn oudste zoon Andries, geboren in 1915, moet en zal het wel tot predikant zien te schoppen. De ‘veruit eenzaamste jongen van Nederland’ durft zich niet te verzetten.

Maar het internaat (‘Hij moest loskomen van die man. Zelf iemand zien te worden’) en de studie theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen verruimen Andries’ blik en verzoenen hem met zijn lot. Pas daar voert hij gesprekken met mensen die ‘werkelijk belangstelling’ tonen voor wat er in hem omgaat, vooral met de legendarische hoogleraar Gerardus van der Leeuw. Deze theoloog laat hem inzien dat geloven hooguit ‘de geringste graad van zekerheid, een vermoeden’ betekent. Hij sluit zich aan bij corps Vindicat, waar hij leert drinken en kaarten, ontmoet op een feestje de elf maanden jongere Manny, zijn latere vrouw. Zij komt uit een eveneens hervormd, maar ruimdenkender, warm gezin. Enige minpuntje: haar twee broers zijn de NSB toegedaan, een gegeven waarmee Andries jarenlang worstelt.

Manny en hij moeten, zoals dat heet, op zeker moment trouwen. Dat was destijds voor elk stel een schande, maar zeker als je de pastorie in wilde. Dus fietst hij in zijn eerste gemeente, het Groningse Westernieland, alle lidmaten af. ‘Mijn vrouw en ik hebben een kind verwekt terwijl we nog niet getrouwd waren. Daar hebben wij spijt van en dat wil ik in jullie bijzijn voor Gods aangezicht belijden.’

Domineesbestaan

Alle gekende elementen uit het domineesbestaan komen voorbij: het glazen huis met bijbehorend geroddel, gesteggel met de kerkenraad, de zaterdagse spanning van het preek maken en om de zoveel jaren de verhuizing naar een grotere gemeente. Veel oog heeft De Jonge voor het klassieke predikantendilemma: wat moet je met het ‘eenvoudige’ geloof van je gemeenteleden als je eigen godsbegrip veel intellectueler en twijfelender is? Als het even kan, trekt zijn vader zich terug in z’n studeerkamer, omringd door zijn boeken, sigarenkistje bij de hand. Als man van zijn tijd laat hij de zorg voor huishouden en kinderen geheel over aan Manny.

In 1947, ze wonen inmiddels in Workum, overlijdt hun pasgeboren jongenstweeling. (De baby’s blijken een bloedtransfusie nodig te hebben die niet tijdig beschikbaar is.) Andries leidt zelf de rouwdienst en besluit voor het eerst zijn preek niet uit te schrijven, ‘erop vertrouwend en in de heilige overtuiging dat de geest vaardig zou worden’. Na het amen ziet hij bij zijn gehoor ontroerd geknik, tijdens het condoleren hoort hij complimentjes. ‘Men had zich getroost en gesterkt gevoeld, maar niemand zou kunnen navertellen wat er precies gezegd was.’ Zelf kan hij dat evenmin.

Geen aanwezige kan zich de woorden herinneren en toch heeft hij zijn ‘mooiste’ preek tot nu toe gehouden – het heeft iets tragisch. Tegelijkertijd, suggereert De Jonge, is het misschien wel het geheim van het ambt. Goed gezien.

null Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Freek de Jonge: Kom verder! – Memoires I. Atlas Contact; 333 pagina’s; € 22,99.