Film

Frank Zappa was de Groucho Marx van de rock (en niet alleen om die snor) ★★★★☆

Nieuwe documentaire over musicus en componist Frank Zappa (1940-1993) graaft diep in zijn leven en werk.

Frank Zappa, circa 1970. Beeld
Frank Zappa, circa 1970.

‘Van mijzelf ken ik er geen tweede.’ Frank Zappa had in 1989 net zijn autobiografie uitgebracht, getiteld The Real Frank Zappa Book – wat door de anekdotedichtheid toch wel een van de geestigste muziekmemoires ooit moet zijn – en als je hem belde met de vraag of hij zijn boek wilde toelichten, kon je gewoon langskomen bij zijn villa aan Woodrow Wilson Drive, Los Angeles.

Een agent had hij niet, Zappa hield alles zelf onder controle, wat nog maar eens bleek bij binnenkomst, als je struikelde over de dozen niet-verkochte albums in de hal. Pre-internet was Frank zijn eigen postorderbedrijf begonnen met de platenlabels Zappa Music en Barking Pumpkin Records. Hij wilde volledig onafhankelijk zijn.

Zijn vrouw Gail wees de weg, en boven wachtte de musicus in het halfduister. Een lijzige, besnorde gestalte in een luie stoel, gekleed in het zwart, zijn kruin was licht kalend, en op dit moment was hij 49 jaar oud. Daar zat hij dan: de Groucho Marx van de rock-’n-roll (en dat niet alleen vanwege die snor, maar ook om de messcherpe humor). Hij vertelde met die typerende diepe stem van hem – die, nadat hij in 1971 door een fan in Londen van het podium was geslagen, nog eens een halve octaaf was gezakt – zojuist ontwaakt te zijn. Werken deed Frank Zappa ’s nachts, in zijn eigen studio in de kelder. Alles dicht bij huis.

‘Van mijzelf ken ik er geen tweede’, zei hij dus tijdens het interview, en waarschijnlijk was dat nog waar ook. Met zijn band The Mothers of Invention was hij veel viezer dan de rest, dat begon al met hun debuutalbum Freak Out! in 1966, en hun liveshows pakten uit als wel heel experimenteel muziektheater. Ondertussen sloopte hij de hiërarchie van de muziekwereld door als eerste eclecticus binnen de pop alles te gebruiken wat hem van pas kwam. Van Stravinsky en Edgard Varèse tot aan jazz, blues, rock, funk, soul, doowop en wat heb je nog meer? Bij leven verschenen er 62 albums, postuum – Frank Zappa zou op 4 december 1993 aan prostaatkanker overlijden – nog eens 56. En dit was zijn levensmotto, zo verklapte hij: ‘Anything, anytime, anyplace, for no reason at all.’ Je reinste anarchie, precies wat een kunstenaar moest doen, meende hij, dat was de inzet.

Langs dezelfde anekdotische lijnen als The Real Frank Zappa Book is er nu een documentaire van 129 minuten over hem verschenen: Zappa. De Brits-Amerikaanse maker Alex Winter (55) kreeg het voor elkaar de erven de archieven te laten openen. Honderden uren aan beeldmateriaal: optredens, repetities, interviews en homemovies van Frank Zappa – nooit eerder gezien. Want als de in 1940 te Baltimore, Maryland geboren zoon van Grieks-Arabisch-Siciliaanse komaf één ding goed had begrepen, was het wel dat hij zijn carrière uitputtend moest documenteren. En alles is er nog.

Uit de film komt Zappa naar voren als een workaholic die volkomen overtuigd was van zijn eigen kunnen. De muziek die hij hoorde in zijn hoofd zette hij om in notenschrift en de kick was om die composities dan live te kunnen brengen. Daar had hij wel heel goede muzikanten voor nodig, want die werken waren behoorlijk complex. Een aantal van hen komt aan het woord, onder wie gitarist Steve Vai, blazer en pianist Ian Underwood en percussionist Ruth Underwood. Allemaal vertellen ze een variant van dit verhaal: ‘Frank kon heel afstandelijk zijn. Hij zag ons als zijn materiaal. Zijn woede-uitbarstingen waren legendarisch. Maar het was ook een genot om met zo’n hoogbegaafd iemand te werken.’

Zappa aan de knoppen in de studio. Beeld
Zappa aan de knoppen in de studio.

Bloedserieus, Frank Zappa. Anders dan je wellicht zou denken – we hebben het hier over de popscene van Los Angeles in de jaren zestig – was hij mordicus tegen drugs. Die kwamen de muziek niet ten goede. Citaat: ‘Ik gebruik geen drugs, adviseer mensen niet om wél drugs te gebruiken. Veel van de problemen in de samenleving komen voort uit drugsgebruik. Het is zelfs zo erg dat als je geen drugs gebruikt, mensen denken dat je weird bent.’

In de popwereld was zijn statuur onaantastbaar – in archiefbeelden zien we hoe sterren van het kaliber Mick Jagger, David Bowie, John Lennon en buurvrouw Joni Mitchell langskwamen om hallo te zeggen. Het grote verdriet van Frank Zappa, zo leert de film ook, was dat de klassieke muziekwereld zijn voor orkest geschreven stukken maar nauwelijks serieus nam, en dat is toch wat hij wilde. Uiteindelijk betaalde hij in 1983 zelf dan maar een bom duiten om het London Symphony Orchestra en dirigent Kent Nagano een dubbelalbum met zijn klassieke werken te laten opnemen.

Een fraai biografisch portret: Zappa. Er zijn de laatste tijd meer indrukwekkende muziekdocu’s uitgebracht, maar dit is zeker niet de minste.

Zappa

Documentaire

★★★★☆

Regie Alex Winter.

129 minuten, in 57 zalen.

Meer over