interviewNewsha Tavakolian

Fotograaf Newsha Tavakolian brengt haar premenstruele syndroom in beeld

Vlak voor haar ongesteldheid ziet, hoort en voelt fotograaf Newsha Tavakolian (39) overweldigend veel. In haar film For the Sake of Calmness onderzoekt ze wat er gebeurt als ze zich in die dagen niet thuis terugtrekt, maar haar premenstruele syndroom juist inzet als superkracht.

Newsha Tavakolian, For the Sake of Calmness. Beeld
Newsha Tavakolian, For the Sake of Calmness.

‘Wauw, dat was duister. Wat was dat?’ De Iraanse première van Newsha Tavakolians korte film For the Sake of Calmness bracht toeschouwers vorig jaar in verwarring. De veelbekroonde Iraanse fotograaf (39) vertelt er geamuseerd over vanuit Teheran: ‘Mensen gingen meteen raden: wat zou er aan de hand zijn? Was ik soms depressief? Of gaat deze film over corona?’ Ze had de eerste korte film die ze heeft gemaakt bewust niet vooraf van een uitleg of inleiding voorzien: ‘Dan zouden mensen kunnen denken: o, dit heeft niks met mij te maken.’

Twee weken na de première plaatste Tavakolian een bericht op haar Instagram: de aanleiding voor deze film is PMS, het premenstrueel syndroom. Naar schatting lijdt zo’n 30 procent van de vrouwen vlak voor de menstruatie aan stemmingswisselingen en pijn. Onderzoek is schaars, zelfs de precieze oorzaak – die wordt gezocht in de veranderende hormoonspiegel – is nog onbekend.

Ook Tavakolian lijdt aan PMS: ‘Normaal gaan mijn projecten over andere mensen, mensen in de problemen, in oorlogssituaties of conflictgebieden. Dit keer is de aanleiding iets wat ik zelf meemaak. Maar het is geen film over PMS geworden.’

Maandelijkse realiteit

For the Sake of Calmness toont vooral een verstoorde waarneming: landschappen waar alle kleur uit lijkt getrokken, trage fragmenten van mensen die stilzitten terwijl het zweet van hun gezichten druipt, een raadselachtige voice-over die vertelt over pijn en walging: ‘Ik walg van alles.’ En dan is er nog dat geluid op de achtergrond dat aanzwelt, een indringend ratelend geluid. Een nachtmerrie in filmvorm, een bad trip die kennelijk maandelijks realiteit is voor de maker.

Newsha Tavakolian in de Argo Factory in Teheran bij de vertoning van haar film. Beeld Sina Shiri
Newsha Tavakolian in de Argo Factory in Teheran bij de vertoning van haar film.Beeld Sina Shiri

Dinsdag ging de film in wereldpremière op het International Film Festival Rotterdam. Aan de Volkskrant wil ze er graag meer over vertellen, al waarschuwt ze: ‘Ik ga niet elk shot verklaren, dat doe ik ook niet bij mijn fotografische werk. Dan ontneem ik de toeschouwer de kans zelf goed te kijken en te interpreteren.’

Wat in ieder geval vaststaat, de film begon bij PMS. Tavakolian wist jarenlang niet waar ze aan leed: ‘Ongeveer een week voor ik ongesteld word verandert mijn stemming: ik voel te veel, ik zie te veel. Ik trek me die dagen terug, het voelt alsof er geen filter tussen mij en de buitenwereld is, alsof ik naakt ben. Zo voelde ik me jarenlang elke maand, zonder dat ik wist wat het was.

‘Het syndroom is niet heel bekend. Bovendien praat ik zelf moeilijk over mijn gevoelens. Ik ben dyslectisch, ik kan mezelf niet goed uitdrukken. Dat is waarom ik fotograaf ben geworden, mijn werk is mijn manier van communiceren met de buitenwereld. Ik kan laten zien hoe ik me voel.’

Tavakolian was 16 jaar oud toen ze stopte met school en begon te werken voor de krant Zan (‘Vrouwen’), die opkwam voor vrouwenrechten en in 1999 werd verboden. Toen ze een paar jaar geleden hulp zocht bij een neuroloog, kwam ze erachter dat haar klachten PMS heten: ‘Toen ik begreep dat ik leed aan een syndroom dat zo’n sterke uitwerking heeft op mijn leven, dacht ik: waarom doe ik er niet iets mee?’

Beeld uit For the Sake of Calmness. Beeld
Beeld uit For the Sake of Calmness.

Tavakolian sprak in drie jaar tijd meer dan honderd vrouwen over hun ervaringen met PMS. Langzamerhand raakte ze ervan overtuigd dat PMS niet alleen een kwaal is, maar ook een superkracht. ‘Tijdens de gesprekken met vrouwen en artsen realiseerde ik me dat veel vrouwen tijdens PMS een zesde zintuig krijgen. In het verleden zijn vrouwen om die reden bijvoorbeeld gestenigd of verbrand, ze werden heksen genoemd vanwege hun gevoeligheid. Vrouwen zijn op die PMS-dagen op het toppunt van hun creativiteit en kracht. Maar omdat je zo veel voelt, doe je de deur naar de buitenwereld dicht: je wilt niemand zien, niets doen, alles is te veel.’

Vreemde ervaring

Ze besloot om tegen haar eigen gewoonten in te gaan: ‘Ik ben naar buiten gegaan met PMS. Ik observeerde de stad, de mensen, de maatschappij. Ik zie de dingen heel anders die dagen.’

Lange tijd dacht Tavakolian dat haar onderzoek zou resulteren in een project zoals ze eerder maakte: een combinatie van foto’s en videoportretten. Maar op een nacht besloot ze plotseling dat het een film moest worden. ‘De volgende dag belde ik meteen mijn assistent: ‘Ik ga een film maken.’ Ik had nog maar tien dagen de tijd, daarna zou ik naar Roemenië gaan voor een opdracht.’

In de dagen die volgden liet Tavakolian zich door haar intuïtie leiden: ‘Ik had PMS en ik wilde er gewoon voor gaan, experimenteren. Het is zo’n abstract gevoel, het was een uitdaging om dat in beeld te brengen.’

Haar crew, die vooral uit mannen bestond, moest even wennen. Niet alleen wisten zij niets van PMS, er was vooral geen script, geen storyboard, geen planning. ‘Het was voor hen een heel vreemde ervaring, zij zijn gewend aan cinema, dat er een verhaal is en alles beweegt. En ik wilde graag iemand filmen die zo stil zat als een steen. Dan zei ik: ‘Ik kan het nu niet uitleggen, je zult het later wel zien!’

Zulke shots, waarin mensen versteend lijken, kenmerken ook Tavakolians eerdere video-installaties. ‘Dat heeft voor mij te maken met de relatie tussen sculptuur en fotografie, ik probeer die disciplines te verbinden, iets statisch en iets dynamisch. We leven ook in een krankzinnige wereld, waarin iedereen wordt overladen door beelden. Er is weinig ruimte voor fantasie, alles kan in films worden nagemaakt. Juist daarom hecht ik aan de eenvoud van deze beelden: ik wil toeschouwers de kans geven lang te kijken en details te zien.’

Wie ze precies in beeld wilde hebben, had ze ook niet vantevoren bepaald. Dat haar ouders onderdeel werden van de film, is mogelijk te danken aan haar zesde zintuig: ‘Ik werd op een dag wakker met het idee: ik moet mijn vader en moeder filmen. Mijn moeder zit in een scène aan tafel, het lijkt alsof ze in de rouw is. In het volgende fragment zie je mijn ouders, ze zitten samen op de bank en ze zijn omgeven met foto’s van de familie. Ze ademen traag en knipperen langzaam. Ik had geen idee waarom ik ze filmde.’

Achteraf zijn de fragmenten haar dierbaar. Tavakolians vader overleed enkele maanden na het filmen onverwachts aan een hartaanval terwijl zij op reis was: ‘Die scène op de bank, dat was de laatste keer dat ik mijn vader zag.’

De ouders van Tavakolian. ‘Dit was de laatste keer dat ik mijn vader zag.’ Beeld
De ouders van Tavakolian. ‘Dit was de laatste keer dat ik mijn vader zag.’

Haar relatie tot PMS is door het maken van de film veranderd: ‘Ik heb dat al eerder gemerkt: als ik ergens mee zit en er een project over maak, dan is het alsof ik dat gevoel of die pijn heb gebaard, alsof het uit mij weg is. Ik heb sinds deze film minder last van PMS.’

Toch is ze mogelijk nog niet klaar met het onderwerp: ‘Eigenlijk was ik van plan een trilogie te maken. Ik vind dat ik voorzichtig ben geweest in deze film. Voor mijn doen is de film behoorlijk extreem, maar ik voel toch zelfcensuur, ik durf niet precies te zeggen hoe ik me voel. Voor de volgende film over PMS zal ik wat wilder worden en bij de laatste, als ik in de menopauze ben, dan ga ik helemaal los!’ Ze lacht hard als ze verkondigt: ‘Dan mag alles kapot, dan heb ik niets meer te verliezen!’

Drieluik

Het drieluik dat Tavakolian schetst doet denken aan haar eigen ontwikkeling: ze noemt zichzelf al een aantal jaar geen ‘fotojournalist’ meer, maar zoekt naar autonome projecten: ‘Ik probeer mezelf uit te dagen.’

Haar volgende uitdaging is een lange film, die ze wil maken in Roemenië. ‘Ik zag zo veel overeenkomsten tussen Iraniërs en Roemenen, toen ik daar op reis was. Wat ook meespeelt: als ik hier in Iran een langere film zou willen maken, dan moet het script vantevoren worden goedgekeurd en moet ik van bepaalde onderwerpen afblijven. Dat is ook interessant, het vergt een soort creativiteit. Maar Roemenië zie ik als een speeltuin om in te werken. Het zal zeker een experimentele film worden, weer over gevoelens.’

De voorbereidingen waren vorig jaar al vergevorderd, toen het vliegveld van Teheran dichtging vanwege corona: ‘Ik zou terug naar Roemenië vliegen met een bevriende scenarioschrijver, we hadden al dertig interviews gepland. Maar misschien is die vertraging ook goed, ik heb het script in de tussentijd aangepast. Ik werk erg langzaam aan mijn persoonlijke projecten.

‘Over twee weken ga ik naar Congo om te fotograferen in de vluchtelingenkampen. Dan verandert mijn karakter totaal: dan ben ik juist erg snel. Dat is wel bijzonder, die beide werelden. Ik kan mijn ervaringen als fotojournalist en alles wat ik heb gezien gebruiken voor mijn persoonlijke projecten.’

For the Sake of Calmness (20 min.) is nog tot vrijdagavond 18.00 uur on demand te bekijken via de website van IFFR.

Newsha Tavakolian

Newsha Tavakolian werkte als fotojournalist voor opdrachtgevers als Time Magazine, The New York Times en National Geographic. Ze werd vooral bekend met haar fotoreportages in conflictgebieden in het Midden-Oosten. In 2015 werd haar oeuvre bekroond met de Prins Claus Prijs. Tavakolian is als fotograaf lid van Magnum en ontwikkelt zich de laatste jaren als kunstenaar en filmmaker. Ze woont in Teheran en is getrouwd met de Nederlandse journalist Thomas Erdbrink (bekend van onder meerOnze man in Teheran).

Tiger Short

For the Sake of Calmness is met 21 andere korte films geselecteerd voor de Ammodo Tiger Short Competition. Op zondag 7 februari worden drie van deze films beloond met een prijs van 5.000 euro. De prijsuitreiking is die dag vanaf 17.00 uur te volgen op de website van het IFFR.

Meer over