InterviewDash Shaw

Filmmaker Dash Shaw: ‘Dierentuinen hebben ons geleerd dat we andere dieren minder goed hoeven te behandelen’

Dash Shaw Beeld ANP / Abaca Press
Dash ShawBeeld ANP / Abaca Press

Cryptozoo is een ecothriller en maatschappelijke satire, verpakt in een animatiefilm vol fantasiebeesten. Regisseur Dash Shaw heeft een aantal harde noten te kraken over onze omgang met andere dieren.

Floortje Smit

Twee stonede hippies bedrijven extatisch de liefde op een afgelegen plek in een bos. Daarna ontdekken ze een hek, waar de man – nog poedelnaakt – overheen klimt om vervolgens een kasteel te ontdekken. Dan wordt hij per ongeluk doodgestoken door een eenhoorn.

Goed, dit is dus géén animatiefilm voor kinderen, maakt de openingsscène van Cryptozoo meteen maar duidelijk. Boodschap daarbovenop: bereid je voor op een hallucinante anderhalf uur, waarin je van de ene bizarre verrassing in de andere tuimelt.

Het verhaal, ontsproten aan het brein van regisseur Dash Shaw, is ingewikkeld om na te vertellen. Deels ecothriller, deels maatschappijsatire, deels drugstrip. Samengevat: op een niet genoemd moment in de jaren zestig staat er een ‘cryptozoo’ net buiten San Francisco, een soort dierentuin waar cryptiden – zeldzame, normaal gesproken verborgen, mythische wezens – worden vertoond aan het publiek. Om bijvoorbeeld te voorkomen dat het Amerikaanse leger ze inzet als biowapen. Dat is het gevaar dat de ‘baku’ loopt, een soort olifantje dat dromen kan opzuigen.

Cryptozoo Beeld
Cryptozoo

Cryptozoo lijkt op niets wat je eerder hebt kunnen zien en tegelijkertijd op alles: de film refereert aan de tegencultuur en de visuele taal uit de jaren zestig, aan films als Jurassic Park en Akira, aan het rollenspel Dungeons & Dragons en eeuwenoude mythologie. Dit alles in wonderlijke, steeds wisselende animaties van Shaws echtgenote Jane Samborski. De film won vorig jaar tijdens het Sundance Festival de prijs voor de meest innovatieve film.

Cryptozoo speelt zich af in een fantasiewereld, in het verleden. Maar met urgente thema’s als natuurbehoud is het ook een actuele film.

Dash Shaw: ‘Ik wilde graag een film maken over verbeelding – voor mij staan de cryptiden voor de mythologie en vertellingen uit verschillende culturen. Ik denk dat het automatisch ook over milieubewustzijn ging omdat ik die figuren in de echte wereld plaats. Ik wilde geen fantasiefilm maken die niets met ons te maken heeft. Het moest juist óók over nu gaan.’

In de film stel je de vraag of je dieren wel zo kunt tentoonstellen. Was Jurassic Park een inspiratiebron?

‘Een belangrijke inspiratiebron was een voorloper van Jurassic Park, de korte film Gertie the Dinosaur uit 1914. Daarin wordt een geanimeerde dinosaurus tot leven gewekt en moet hij trucjes doen voor het publiek. Dat vond ik ook zo interessant aan Jurassic Park: het publiek is in zekere zin medeplichtig. Ook de filmganger heeft een kaartje gekocht om te zien hoe die schepsels opnieuw tot leven zijn gewekt. Dat ongemakkelijke idee wilde ik expliciet maken in Cryptozoo.’

Jane Samborski: ‘Iedere kunstenaar heeft van die ideeën waar ze steeds naar terugkeren. En zolang ik Dash ken, is hij al bezig met pretparken.’

DS: ‘Ze fascineren me omdat het plekken zijn die suggereren dat de verbeelding de vrije loop krijgt, dat je er compleet vrij bent. Maar als je er bent, ben je gevangen…’

JS: ‘…in een uiterst commerciële wereld.’

DS: ‘Waar het water 4 dollar kost en je in een soort winkelcentrum zit.’

Jullie schetsen een wonderlijke wereld waarin de grens tussen cryptide en mens niet zo duidelijk is als die dierentuin suggereert.

DS: ‘We zijn allemaal dieren, maar dierentuinen hebben ons geleerd dat we andere dieren minder goed hoeven te behandelen. Een van de cryptiden heeft een relatie met de directeur van de dierentuin. Zij heeft hem gedomesticeerd: hij leest de krant. Ik hoop dat het publiek zich dan afvraagt: hoe wild was hij werkelijk, als hij nu zo in die fauteuil kan zitten?’

Cryptozoo Beeld
Cryptozoo

JS: ‘En iemand domesticeren via een seksuele relatie! Dat is superproblematisch! We probeerden die poreuze grenzen tussen mens en dier in de animaties te onderstrepen. We bedachten dat we de cryptiden in waterverf zouden schilderen en dat ze vlakkere ogen hebben. De mensen zijn vooral met potloodlijntjes getekend, met beweeglijke ogen. En vervolgens breken we die regels voortdurend om het publiek te verwarren.’

Jane, jij was verantwoordelijk voor het design van de cryptiden. Hoeveel research zit daarin?

JS: ‘Ik heb gekeken naar de vroegste beelden die ik kon vinden van die schepsels. De originele versies zijn soms zo wild en vreemd – ik wilde mijn ontwerpen daarop baseren. Omdat ik ook de animator ben, kon ik daarnaast veel met beweging. De camoodi-slang beweegt hoekig, een verwijzing naar oude Zuid-Amerikaanse beeldhouwwerken.’

Jullie maken vanaf het begin af aan overduidelijk dat het een animatie is voor volwassenen. Was dat niet moeilijk om van de grond te krijgen?

JS: ‘Enorm.

DS: Het grappige is: ik maakte hiervoor ook een animatiefilm, My Entire High School is Sinking into the Sea. Om een zo groot mogelijk publiek te bereiken maakte ik daar een film van voor 13 jaar en ouder. Maar toen hij uitkwam, heeft hij vooral op plaatsen gedraaid waar geen 13-jarige kwam: festivals, filmhuizen. Dus toen ik aan Cryptozoo begon, dacht ik: ik bereik toch alleen maar volwassenen, die kan ik dan maar beter een plezier doen met volwassen thema’s.’

Aan de keukentafel

Dash Shaw (38) is het meest bekend van zijn graphic novels. Hij maakte in 2016 zijn debuut met de animatiefilm My Entire High School is Sinking into the Sea, een soort door John Hughes geïnspireerde, tienerrampenfilm. Ook samen met zijn vrouw Jane Samborski, ‘letterlijk vanuit onze keuken in Brooklyn. Cryptozoo had een iets groter budget, maar niet veel – de financiering was nog niet rond toen het echtpaar aan de film begon. Het duurde vijf jaar voordat het af was – de film ging in wereldpremière tijdens Sundance Film Festival en was ook te zien tijdens de Berlinale.