Fiets Da Vinci in 20ste eeuw getekend

Was Leonardo da Vinci wel of niet de uitvinder van de fiets? Deze vraag wordt op gezette tijden aan de orde gesteld en heeft vooral in Italië altijd erg tot de verbeelding gesproken....

Van onze medewerker

Melchior de Wolff

ROTTERDAM

Volgens de journalist Jonathan Knight is het schetsontwerp dat is opgenomen in de zogenoemde Codex Atlanticus in de Libraria Ambrosiana te Milaan noch van de hand van Leonardo, noch van een van diens leerlingen. Het is uit pure verveling en balorigheid getekend door een Italiaanse monnik, ergens in de jaren zestig.

Het blad baseert zijn conclusies vooral op de uitlatingen van Hans-Erhard Lessing, voormalig conservator aan het Landesmuseum für Technik und Arbeit in Mannheim, en die van de Californische Leonardo-deskundige Carlo Pedretti.

Pedretti van zegt de schets al in 1960 te hebben bestudeerd, toen hij de vastgeplakte vellen mocht onderzoeken. Hij zag wel twee cirkels en een paar strepen erdoor 'maar dat leek in niets op een fiets'. Hans-Erhard Lessing gelooft dat de Italiaanse monniken die het manuscript in de jaren zestig hebben gerestaureerd, deze ruwe schets hebben bijgewerkt om er een fiets van te maken.

Het gaat allemaal om een tekening die in 1974 is ontdekt, nauwelijks acht centimeter breed, waarop en profil een tweewielig voertuigje is te zien, dat inderdaad verwantschap vertoont met een fiets: twee spaakwielen , een soort stuurinrichting, een zadel en een tandwiel waaraan twee trappers zijn bevestigd. Belangrijkste detail: door tussenkomst van een ketting drijven de trappers de as van het achterwiel aan.

Leonardo, die leefde van 1452 tot 1519, zou daarmee de bedenker zijn van een mechaniek dat in werkelijkheid pas in de negentiende eeuw voor het eerst werd toegepast. Algemeen wordt aangenomen dat de eerste fiets met kettingaandrijving werd gebouwd door de Britse ingenieur H.J. Lawson, die met deze zogenoemde Sussex Dwarf in 1874 door de straten van Brighton heeft gefietst.

Door Italiaanse historici, met name de Milanese kunsthistoricus Augusto Marinoni, die de tekening in 1974 zou hebben ontdekt, is steevast volgehouden dat de tekening wellicht door een leerling van Leonardo is gemaakt, maar dat zij teruggaat op een tekening van Leonardo zelf die verloren zou zijn gegaan.

In de catalogus bij de grootste tentoonstelling die ooit is gemaakt van Leonardo's ingenieurskunst, in 1987 in het Museum of Fine Arts in Montreal, schrijft Marinoni dat alle tegenargumenten wat hem betreft niet plausibel zijn en dat er geen reden valt te bedenken op grond waarvan de tekening een vervalsing zou zijn.

Het belangrijkste argument is dat er tekeningen van Leonardo bestaan, in een manuscript dat in 1960 bij toeval werd ontdekt in Madrid, waarop ketting- en tandwielontwerpen zijn afgebeeld. Met die tekeningen in het achterhoofd zou men inderdaad kunnen veronderstellen dat het idee voor een fiets tot de vele niet uitgewerkte plannen behoort van de grote plannenmaker die Leonardo was.

Dat die fiets er heel raar uitziet, dat er nauwelijks sprake is van een frame, en dat er bijvoorbeeld geen oplossing is voor de stuurinrichting, hebben de Italianen altijd voor lief genomen. 'De Italianen waren dolblij toen bleek dat zij de fiets hadden uitgevonden', zegt Lessing.

Dat die fiets erg onhandig is getekend, in een handschrift dat duidelijk afwijkt van dat van Leonardo, komt volgens de Italiaanse redenering doordat het het werk is van een leerling.

Een argument tegen de Italiaanse interpretatie, niet vermeld in de New Scientist, is dat de tekening ontbreekt in een fotografische reproductie die het Italiaanse uitgevershuis Hoepli in 1894 van de Milanese codex heeft gemaakt.

De New Scientist suggereert dat alleen een chemische analyse zal kunnen aantonen of het hier wel of niet een vervalsing betreft. Of de Libreria Ambrosiana daartoe bereid is, blijft vooralsnog onzeker.

De publicatie toont opnieuw aan hoezeer Leonardo da Vinci nog altijd het object is van mythevorming. In de loop der tijden is Leonardo gezien als de bedenker van de meest uiteenlopende mechanieken, van het vliegtuig, de tank en de onderzeeër tot aan het gasmasker, de bloedsomloop en de automatische mitrailleur. Maar altijd bleek uit nader onderzoek dat die reputatie meer overdreven was.

Meer over