Felipe II Superstar!

Een wreed en hardvochtig dictator is hij altijd genoemd, een godsdienst-waanzinnige ook. De moordenaar van zijn eigen zoon, de koning die Spanje naar de knoppen hielp....

EEN das bezaaid met mini-Filipsjes, gouden portretjes op een blauwe achtergrond. Wellicht een leuk recalcitrant cadeau voor een Oranjeklant. Of een paar manchetknopen met het hoofd van de Koning van Spanje. Er zijn ook sjaaltjes, vlakgommetjes, pennen, sleutelhangers. Een mooi portret of een kleine buste voor op de schoorsteenmantel? En voor de echte liefhebber is er een prachtig uitgevoerde kopie van het originele testament.

Felipe II Superstar! Nog nooit is de Spaanse koning, onze eigen tiran Filips II, zo populair geweest. Zijn naam ligt op ieders lippen, als ware hij de onstuitbare spits van het Spaanse elftal. Daar heeft hij wel vierhonderd lange jaren dood voor moeten zijn, want was hij bij leven en welzijn weinig bemind, in de eeuwen na zijn dood bleef hij te boek staan als de man die Spanje de weg naar de afgrond had ingestuurd.

1998 Is niet alleen het Lorca-jaar, waarin de honderdste geboortedag van Federico García Lorca wordt aangegrepen om de dichter met een ongekende uitbarsting van culturele activiteiten naar het niveau van een nationale heilige te tillen. Het is ook het gedenkjaar van 1898, het rampjaar waarin na de Spaans-Amerikaanse oorlog op Cuba voorgoed een einde kwam aan Spanje als koloniale mogendheid, en het land wegzonk in een diepe identiteitscrisis.

Maar 1998 is toch vooral ook het jaar van Filips II. In de Lage Landen wordt teruggeblikt op de Vrede van Munster, die 350 jaar geleden het vaderland definitief losmaakte van Spanje. Aan die gebeurtenis is slechts een bescheiden tentoonstellinkje in Madrid gewijd, opgezet door een Vlaamse culturele stichting. Van een andere orde is wat zich hier vijftig jaar eerder voltrok, een gebeurtenis die herdacht wordt met een ongewone en aanhoudende golf historische bespiegelingen.

Op 13 september 1598 blies Filips II, in zijn notenhouten ledikant met Vlaamse bedgordijnen, zijn laatste adem uit. Het beeld waarmee hij het leven verliet, was dat van het hoofdaltaar van de basiliek in zijn eigen klooster-paleis El Escorial, dat hij door kleine luikjes vanuit de slaapkamer kon zien. De koning had zich verzoend met God, uit wiens naam hij met harde hand het grootste rijk uit de geschiedenis had bestuurd.

De herdenking van het overlijden van de vorst heeft een explosie van historische en culturele activiteiten ontketend die gekenschetst mag worden als een Filips-hype. Aan de lopende band verschijnen boeken over Felipe, kleine exposities zijn in heel Spanje te vinden, de televisie zendt dramaseries en documentaires over zijn leven uit, specialisten komen uit de hele wereld voor conferenties en lezingen over de koning, concertreeksen zijn gewijd aan de muziek in de tijd van Filips.

San Lorenzo de El Escorial, het dorpje in de bergen van Madrid dat het klooster-paleis herbergt, zag vorige week de première van De laatste biecht van koning Filips, een voor de gelegenheid door Ramón Nieto geschreven stuk. 'Breng me een priester', beveelt de stervende koning die zijn geweten wil reinigen. Het is de aanzet voor het ten tonele brengen van epsiodes en personen uit het leven van Filips, waarbij historische werkelijkheid en legende door elkaar lopen.

Het hoogtepunt van de herdenking zijn drie grote tentoonstellingen, onder auspiciën van een door de Spaanse regering aangestelde heel officiële staatscommissie. Want, is de achterliggende gedachte, de herdenking van de dood van de monarch is een zaak van nationaal belang. Later in het jaar openen exposities in Valladolid, waar Filips in 1527 werd geboren, en in het Prado-museum in Madrid, dat gegrondvest is op de fantastische kunstcollectie van niemand minder dan Filips zelf.

De eerste supertentoonstelling is inmiddels open in El Escorial, het paleis dat hij voor God, Spanje en zichzelf liet neerzetten en waarin hij zich terugtrok om het rijk waar de zon nooit onderging te besturen. Felipe II. La monarquía hispánica is de grootste historische expositie die Spanje ooit gezien heeft, en geeft aan de hand van brieven, boeken, schilderijen en gebruiksvoorwerpen een beeld van het leven van de koning en van de Europese verhoudingen in zijn tijd.

El Escorial is ook de plek waar de buitensporige merchandising van het fenomeen Filips begint. Van das tot aansteker, de reeks artikelen voorzien van het hoofd van de koning is oneindig, waarmee hij tot de moderne categorie van de popsterren en voetballers wordt verheven. Van de helden dus. En dat is misschien de meest opvallende kant van het Filips-circus: hier wordt iemand gerehabiliteerd, zijn naam van kwade bijsmaken gezuiverd, Filips was een goeie, ja, Filips was een held.

Dat is even wennen, zeker voor Nederlanders. Die zijn immers eeuwenlang opgevoed met het beeld van Filips als een wrede en hardvochtige dictator, een godsdienstwaanzinnige ('de gewapende arm van de katholieke kerk') wiens grootste genoegen het vervolgen en uitroeien van ketters was, een kindermoordenaar die de dood van zijn zoon Carlos op zijn geweten had, een tiran die het recht op vrijheid niet erkende en bereid was zijn almacht met alle middelen te verdedigen, de vorst die de hertog van Alva erop uitstuurde om de terreur over onze voorouders uit te storten.

E LDERS is het geijkte beeld van Filips niet veel beter. In Engeland, waar hij door zijn huwelijk met Mary Tudor een blauwe maandag koning was, is hij de man die de 'onoverwinnelijke' Armada uitzond. Dat de vloot hopeloos te pletter sloeg op de Ierse kust, is een blijvende bron van leedvermaak.

En in Spanje zelf stond hij te boek als de koning die het land naar de knoppen hielp. Die met zijn constante oorlogen de staatskas omkeerde en met zijn religieus fanatisme Spanje afsloot van de vooruitgang. Tijdens zijn regeerperiode raakte het land in een diepe economische crisis en bij zijn dood verzonk het in een politiek en cultureel isolement dat eeuwenlang zou voortduren.

Dit zeer eenzijdige negatieve beeld was het gevolg van wat de leyenda negra, de zwarte legende, heet. De legende is vrijwel geheel gebaseerd op de voorstelling van de politieke en religieuze vijanden van Filips, die er alle voordeel bij hadden hem af te schilderen als een monster of een godsdienstwaanzinnige. Vrijwel alles wat er in de loop der tijden over Filips is geschreven, is van de hand van buitenlanders. Tot op de dag van vandaag heeft geen enkele Spaanse historicus een fatsoenlijke biografie over hem afgeleverd.

Waar het Filips aan ontbrak, was wat we tegenwoordig image builders zouden noemen, aldus de Britse historicus Henry Kamen. De koning had absoluut geen sjoege van public relations en marketing: 'Tijdens zijn leven stond Filips II niet toe dat zijn biografie werd geschreven. Daarmee vrijwaarde hij zich van vleiers, die hij verfoeide, maar liet hij het veld open voor lasteraars. Sindsdien heeft hij altijd en systematisch een slechte pers gehad.'

Voor het omkeren van het vertrouwde Filips-beeld is dezelfde Henry Kamen grotendeels verantwoordelijk. De Brit publiceerde vorig jaar zijn veelgeprezen biografie van Filips II, waarin hij geen spaan heel laat van wat al zijn voorgangers over de monarch te berde hebben gebracht. Dat komt, zegt Kamen zelf, doordat hij niet een politieke geschiedenis wilde schrijven, maar de persoon van de koning wilde ontleden.

De Felipe van Kamen is een Renaissance-vorst, een uitermate ontwikkeld en belezen man die in zijn jeugd veel gereisd had en Europa kende. De vorst was omringd door humanisten, bouwde een unieke bibliotheek op (met tal van werken die niet stroken met katholiek fanatisme) en haalde de grootste schilders uit zijn tijd naar El Escorial. Hij hield van muziek (hij speelde zelf gitaar), van dansen en van vrouwen. Vier keer trouwde hij, en tussen de staatshuwelijken door versleet hij menig minnares.

C ARMEN IGLESIAS, de samenstelster van de expositie in El Escorial, sluit zich volledig bij Kamen aan: 'Filips was gevormd met de renaissancistische en humanistische waarden, een christelijk vorst, rationalistisch, en een maecenas. Een gepassioneerd verzamelaar, uitstekend ingevoerd op wetenschappelijk en artistiek terrein. Hij stichtte de eerste wiskunde-academie, stimuleerde wetenschap en techniek en maakte van El Escorial een groot onderzoekcentrum. Een ontwikkeld man van zijn tijd, muziekliefhebber, galant in zijn jeugd, en als volwassene een bijzonder liefdevolle vader voor zijn dochters.

'Maar als erfgenaam van gebieden die groter waren dan die van alle vorsten in zijn dagen, leefde hij in een eeuw vol tegenstrijdigheden en verschrikkelijk in de religieuze en politieke conflicten. Hij had, zoals Braudel schreef, de glorie, onscheidbaar altijd van de droefheid, te heersen over de hele wereld, van de westelijke Indiën tot de oostelijke, van het ene universum tot het andere.'

Iglesias wil met de expositie ook het beeld doorbreken van Filips als een intolerante en kleingeestige nationalist. Hugh Thomas, de Spanje-specialist onder de Britse historici, valt haar bij: 'Hij was omringd door buitenlanders, zijn Portugese min, zijn Portugese premier, de prins van Eboli, en zijn dikke jeugdvriend de Catalaan Luis de Requesens. Hij huwde achtereenvolgens een Portugese, een Engelse, een Française en een Oostenrijkse. Zo goed heeft mijnheer Delors het niet gedaan'

In de algehele sfeer van positief denken over Filips II blijven de historici de oorlog in de Lage Landen beschouwen als zijn belangrijkste fiasco. Poner una pica en Flandres, een lans in Vlaanderen planten, is nog altijd een staande uitdrukking voor het beginnen aan een uitzichtloze, geldverslindende onderneming. Geoffrey Parker onderstreept nog eens dat de oorlog ook in de ogen van Filips' voornaamste adviseurs en militairen een hopeloze zaak was, een aderlating voor de Spaanse schatkist en daardoor een ernstige ondermijning van het Spaanse rijk.

Waarom kon de koning er dan niet mee ophouden? Uit trots, citeert Parker Felipe, want 'een akkoord met rebelse vazallen is het meest vileine einde van een vorst'. De Spaanse historicus José Alcalá-Zamora y Queipo de Llano stelt in de catalogus van de expositie dat Filips één kans had de oorlog in de Lage Landen te beëindigen. Hij had de Hollanders moeten kópen: 'Hij had de aristocratie en de burgerij een aantrekkelijke deelname in de handel van het wereldrijk moeten bieden.'

Maar de oorlog in de Lage Landen is slechts een miniem onderdeeltje van de expositie in El Escorial. Die is vooral bedoeld om de eeuwenlange 'demonisering door zijn politieke vijanden' ongedaan te maken en de 'nieuwe' Filips te presenteren: de meest belezen vorst van zijn tijd, de grootste maecenas van de 16de eeuw en, niet in de laatste plaats, de liefste vader voor zijn dochters.

Meer over