Ergernissen van een clubjesman

Sterk in Onbekende Nederlanders. Geprezen om het 'kluunwapsen'. Boos over kijkcijferneurose. Jack Spijkerman: 'Luisteraars zijn niet debiel.'..

RECHT OVEREIND veerden de kijkers van Spijkers, vorige week zaterdag. Hoogleraar psychologie Piet Vroon zou in debat gaan met Emile ('Tsjakka') Ratelband. De confrontatie ontaardde in vuilspuiterij. 'U bent een gevaarlijke gek', liet Vroon Ratelband weinig wetenschappelijk weten. Ratelband intimideerde de psycholoog op zijn manier: hij klapte als een wildeman in zijn handen om Vroon te laten delen in wat bij hem heet 'een positieve ervaring'. Bij presentator Jack Spijkerman liep het koude zweet over het hoofd.

'Wij bereiden ons altijd goed voor, ook aan dit onderwerp waren gesprekken voorafgegaan', zegt televisie- en radiomaker Spijkerman (49). 'Maar zodra de camera's liepen, knakte er iets bij Vroon. Woede maakte zich van hem meester, denk ik. In de montage hebben we er het beste van gemaakt. Er zijn harde woorden gevallen, grove beledigingen geuit. Die zijn eruit geknipt.'

Die beledigingen haalden alsnog de openbaarheid nadat Ratelband met Henk van de Meyden van De Telegraaf de kwestie had doorgenomen. Vroon zou Ratelband hebben vergeleken met Hitler. 'Het liep uit de hand, dat is waar', bevestigt Spijkerman. 'Het gesprek duurde ook veel te lang. Vandaar die aanpassingen in de montage. Ik wil graag veel kijkers, maar die wil ik niet verdienen ten koste van mijn gasten.'

Spijkers is doorgaans gespeend van valse klanken. Sterker: de late night show valt op door een innig samengaan van interviews, originele reportages en satire. Wat het meest in het oog springt: het programma moet het hebben van Onbekende Nederlanders. Zo'n 700 duizend kijkers stemmen wekelijks op Spijkers af. Zaterdag, toen Nederland door de overgang van zomertijd naar wintertijd een uur slaap cadeau kreeg, waren dat er zelfs 900 duizend.

'Zo zie je maar hoeveel dat scheelt, een gunstig uitzendtijdstip. Toch hoef ik niet zonodig naar het hart van de avond. Spijkers is een typisch late night-programma, al vind ik het huidige uitzendtijdstip iets te laat. De oudere kijkers gaan om een uur of half twaalf naar bed. Jongeren gaan dan net de stad in.'

Spijkerman is een vertrouwd VARA-gezicht. Veertien jaar geleden kwam hij bij die omroep binnen. De cabaretier ging onderwerpen verzinnen voor 'parlementair medewerker' Dolf Brouwers, en maakte columns voor Radio 1. Al snel had hij zijn eigen radio-programma: De Steen en Been Show. Daarin voerde hij absurde telefoongesprekken met allerlei kleine zelfstandigen. Of ze nog kluunwapsen in de aanbieding hadden? Nou, klonk het dan , die waren net uitverkocht.

'De Steen en Been Show werd het best beluisterde programma op Radio 3. Toen de horizontale programmering in de mode raakte, wilde zendercoördinator Paul van der Lugt de show elke dag op hetzelfde tijdstip geprogrammeerd zien. Ik zei onmiddellijk: dat doe ik niet. Waarom moeten de krenten in de pap zo gewoon worden gemaakt?'

De aandacht voor uitzendschema's en doelgroepprofielen irriteert Spijkerman. Luisteraars en kijkers trek je met goede programma's en niet met toverformules, stelt hij. Hij lijkt het gelijk aan zijn zijde te hebben; zowel in 1996 als dit jaar won hij een Marconi Award. Vorig jaar mocht hij deze vakprijs van en voor radiomakers in ontvangst nemen voor De Steen en Been Show. Drie weken geleden lauwerden collega-radiomakers Spijkers met koppen. Beide programma's doen niet mee aan de horizontale programmering op respectievelijk Radio 3 en Radio 2.

'Die hele horizontale programmering is een ramp. Stel: je houdt niet van Henk Westbroek, en je zit dagelijks tussen twaalf en twee in de auto. Dan moet je toch altijd naar Henk Westbroek luisteren. Er zullen best onderzoeken zijn die uitwijzen dat luisteraars hechten aan duidelijkheid. Maar diezelfde luisteraars zijn niet debiel. Elke dag hetzelfde programma presenteren is het uitlokken van clichés. Dezelfde grappen. Dezelfde zinnetjes. En dan moet een speciaal op de doelgroep afgestemde platenkeus die routine wegpoetsen. Alsof het aan The Beatles ligt dat de mensen niet luisteren.'

Spijkerman voelt zich thuis bij de VARA. Hij geniet er vrijheid. Bovendien lijdt die omroep volgens hem niet aan 'kijkcijferneurose'. De VARA kiest in de eerste plaats voor programma's die bij haar passen, zegt Spijkerman. 'Het muziekprogramma Poggibonsi kreeg een tweede kans, terwijl de kijkcijfers niet meevielen. Hetzelfde geldt voor Karin Bloemen. Ook De schreeuw van de Leeuw scoorde in het begin matig. En wat denk je van Büch? Die houdt de VARA er niet bij omdat hij zoveel kijkers trekt.'

Trouwens, liever spreekt Spijkerman over Nederland 3-programma's. Staatssecretaris Nuis mag dan van de omroepen verlangen dat zij zich stevig profileren, de presentator ziet meer in een samenwerking tussen de netpartners. 'Die moet veel nauwer worden. De club heet Nederland 3. Daaraan moeten de omroepen zich ondergeschikt maken. Het gaat de goede kant op, dat moet ook wel. De VARA, de NPS en de VPRO hebben gemeen dat zij de ideeën van de makers voorrang geven boven het u-vraagt-wij-draaien-principe. Hoe je echt veel kijkers trekt, kan ik je trouwens zo vertellen: je laat Jantje Smit opdraven, Hans Klok komt twee acts doen, Erica Terpstra is altijd goed voor een leuk gesprek en aan het eind zingen Gert en Hermien hun laatste hit. Met daarna een kort emotioneel gesprek over Hermiens hartkwaal.'

Hier spreekt een kritisch kijker?

'Peter Jan Rens loopt zich niet voor niets stuk. Hij roept in Trouw dat hij gasten in zijn show heeft die niemand anders heeft, vervolgens zie ik bij hem Pim Fortuyn, Willem Oltmans en Rob Witschge voorbij komen. Hoezo origineel? Dat kan ook niet als je vijf afleveringen in de week moet maken. Rens heeft zes jonge redacteuren tot zijn beschikking. Ik heb er ook zes. Maar die maken één aflevering per week. Natuurlijk maakt dat verschil. Wij hebben de tijd om gasten te bezoeken, voorgesprekken te voeren. En wij zijn niet afhankelijk van sponsors. Hoeven niet met een faxapparaat te leuren.'

Nog een ergernis: de door commerciële zenders goedkoop en snel in elkaar gedraaide filmpjes. Verspringende hoofden in plaats van een 'fatsoenlijke montage'. Cameramannen die het geluid erbij moeten doen. Het draagt volgens de VARA-presentator bij aan de devaluatie van de smaak van de kijker.

Niet alleen de stevige programmabudgetten houden Spijkerman bij de VARA. Hij zegt zich het best thuis te voelen bij een een vaste club. 'Ik ben een echte clubjesman. Als ik ergens zit, wil ik de boel bij elkaar houden. Twaalfeneenhalf jaar heb ik theater gemaakt met dezelfde groep mensen. Toen er één stopte, heb ik de hele groep opgeheven. Omdat het niet meer was zoals het was.'

Dat theater mist hij trouwens niet. Nou ja. Aan de poespas er omheen kleven mooie herinneringen. 's Middags verzamelen in het café. Met een busje naar een schouwburg in het land. Samen eten. En 's nachts weer richting Amsterdam, om te eindigen in één of ander dranklokaal. 'Maar de voorstellingen mis ik niet. Per slot van rekening geef ik nu elke zatermiddag een voorstelling, als Spijkers wordt opgenomen. Een kwartier voordat we beginnen, breekt het zweet me uit. Ik ga dan bijna over mijn nek. Totdat ik op moet. Publiek erbij. Camera's. Actie. In de wetenschap dat over een week opnieuw een voorstelling klaar moet zijn.'

Ronald Ockhuysen

Meer over