architectuur

Energieneutraal hofje met intieme binnenwereld wint prestigieuze architectuurprijs

Architecten Marcel Lok, Mike Korth en Gus Tielens winnen Abe Bonnema Prijs met ‘optimistisch’ woningbouwproject Spaarndammerhart in Amsterdam.

Kirsten Hannema
Spaandammerhart Amsterdam Beeld Max Hart Nibbrig
Spaandammerhart AmsterdamBeeld Max Hart Nibbrig

In het hart van de Amsterdamse Spaarndammerbuurt bouwden architecten Marcel Lok, Mike Korth en Gus Tielens een complex met tachtig energieneutrale woningen rond een groene hof. Elke woning heeft een balkon of privéterras aan een collectieve tuin. De bakstenen gevels hebben ornamenten, nestkasten voor vogels en vleermuizen, en een kunstwerk van Martijn Sandberg.

Met dit gesamtkunstwerk, geïnspireerd op de nabijgelegen – wereldberoemde – woongebouwen van de Amsterdamse School, hebben de ontwerpers vrijdag de prestigieuze Abe Bonnema Prijs gewonnen (50 duizend euro). De jury noemt Spaarndammerhart ‘the next level in de ontwikkeling van de Nederlandse architectuur en de woningbouw in het bijzonder’.

Spaarndammerhart, Amsterdam. Beeld Max Hart Nibbrig
Spaarndammerhart, Amsterdam.Beeld Max Hart Nibbrig

Kan dit project Nederland de weg uit de woningcrisis wijzen? Het bewijst in elk geval dat het mogelijk is om binnen een gemiddelde bouwtijd betaalbare, duurzame en mooie woningen te realiseren. Hoe hebben de architecten dat voor elkaar gekregen?

Kiezen voor kwaliteit

Het antwoord begint bij de aanbesteding in 2015. De gemeente wilde in de monumentale Spaarndammerbuurt meer dan standaard nieuwbouw realiseren. Daarom besloot ze de grondprijs vooraf vast te leggen en te kiezen voor de hoogste kwaliteit. ‘Die beslissing was cruciaal, en is te linken aan het moment van herbezinning dat in de economische crisis ontstond’, zegt Korth in een gezamenlijk interview. De huizenmarkt zat in een diep dal, kopers moesten overtuigd worden, en zo ontstond bij bouwers meer aandacht voor duurzaamheid en materiaalgebruik. Korth: ‘Eigenlijk heeft die crisis veel goeds opgeleverd.’

Spaarndammerhart staat op de plek van een gesloopte jaren zeventigschool. De gemeente had het idee om de nieuwe woningen rond een binnenplein te bouwen, met een open zijde aan de Krommeniestraat. De architecten kwamen met een tegenvoorstel: ‘repareer’ de oorspronkelijke straat en maak een poort zoals je die ook elders in de buurt ziet.

Samen met DS landschapsarchitecten maakten ze een intieme binnenwereld. Met wilde planten, bomen en geglazuurde groene bakstenen binnengevels is Spaarndammerhart een groene oase: een rustpunt in de stad, een speelterrein voor kinderen en een ontmoetingsplek voor buurtbewoners en stadswandelaars.

Stedelijke mix

Spaarndammerhart omvat koop- en huurappartementen in de vrije én sociale sector, van vijfkamerwoningen voor gezinnen tot kleinere appartementen voor jonge stellen en ouderen. De mix van woningen biedt volgens de architecten een ‘handvat’ bij het vormgeven van ‘een goed stuk stad’ voor een brede doelgroep. Voor de verschillende woningtypen hebben ze dezelfde bakstenen en ornamenten gebruikt, en alle bewoners komen via hetzelfde royale trappenhuis binnen. Zo ervaar je volgens Tielens ‘een gevoel van gelijkwaardigheid’.

Spaandammerhart Amsterdam.  Beeld Luuk Kramer
Spaandammerhart Amsterdam.Beeld Luuk Kramer

De architect voelt zich vereerd door de lovende recensies en de plek die het project kreeg op het omslag van het jaarboek Architectuur in Nederland. Maar ze vindt het ‘ergens ook schokkend dat men dit uniek vindt.’ ‘De woninggrootte, de aandacht voor detail; het wordt vandaag gezien als iets onmogelijks.’

Optimisme

De jury van de Abe Bonnema Prijs draait het om: ‘De vakgemeenschap kan de komende jaren verwijzen naar dit project als een opdrachtgever weer eens zegt dat iets niet kan.’ Door de overspannen woningmarkt heerst grote stress: men wil snel een miljoen huizen bouwen, er gaan stemmen op om weer grootschalige nieuwbouwwijken, gemaakt met kant en klare fabriekswoningen, in de weilanden uit te rollen.

Tielens: ‘Architecten wordt verteld dat er geen is tijd voor maatwerk en ambitieuze gevels. Dat is niet alleen een schijnredenatie, maar ook een aanpak die niet duurzaam is.’ Ze erkent dat het lastig is om met beperkte budgetten iets bijzonders te bouwen. Van Spaarndammerhart heeft ze geleerd dat de houding die je als bouwteam aanneemt het verschil maakt. ‘Wat ons bond, was het gevoel: we moeten vooruit.’ De architect hoopt dat ‘dat optimisme’ terugkeert in de architectuur.

Spaandammerhart Amsterdam.
 Beeld Max Hart Nibbrig
Spaandammerhart Amsterdam.Beeld Max Hart Nibbrig

Genomineerden

Voor de Abe Bonnema Prijs 2021 waren naast Spaarndammerhart nog drie Amsterdamse projecten genomineerd: woongebouw De Pontsteiger (Arons en Gelauff architecten), Studio Thonik (architect Arjen van Ruyven en grafisch ontwerper Thomas Widdershoven) en Atelierfront met het Gibbonpaviljoen in Artis. De vijfde nominatie was voor de herontwikkeling van winkelcentrum Anklaar in Apeldoorn, door De Nijl Architecten. De vorige editie won Happel Cornelisse Verhoeven Architecten met de renovatie van Museum De Lakenhal in Leiden.

Meer over