En dan schiet Mephisto te hulp | Eugène Delacroix: illustratie bij Goethes, 1828. Faust

De actualiteit roept soms een universeel verhaal in herinnering, dat in de kunsten vorm kreeg. In deze rubriek aandacht voor deze ‘archetypes’ van het nieuws....

Dealen met de duivel en z’n oude moer is hoe je er verder ook over mag denken een onderneming die tot de verbeelding spreekt. Hoe komt een mens daartoe en hoe verloopt zoiets? Menig Europees kunstenaar en denker heeft er zijn fantasie op losgelaten. De beroemdste is zonder twijfel de Duitse dichter Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) die in zijn meesterwerk Faust dit thema onderzoekt.

De geleerde Faust wordt gekweld door onbehagen. ‘Nur mit Entsetzen wach ich morgens auf/ Ich möchte bittre Tränen weinen/ Den Tag zu sehen, der mir in seinem Lauf/ Nicht Einen Wunsch erfüllen wird, nicht Einen.’ (’s Ochtends bij het ontwaken moet hij wenen, omdat de nieuwe dag zijn wensen niet vervullen zal, niet eentje).

In moderne termen uitgedrukt kampt Faust met een midlifecrisis. ‘Ich bin zu alt, um nur zu spielen/ Zu jung um ohne Wunsch zu sein.’ Mephistopheles speelt handig op deze geestesgesteldheid in en biedt zijn diensten aan. Als trouwe knecht zal hij Faust terzijde staan en al diens wensen vervullen. Pas als er niets meer te wensen over blijft, zullen de rollen worden omgedraaid en moet Faust de duivel dienen.

Het kost weinig moeite om dit patroon te herkennen in de recente poging tot toenadering tussen FNV-voorzitter Agnes Jongerius en Geert Wilders. Het onbehagen: Jongerius is ernstig gefrustreerd doordat werkgevers, kabinet en zelfs PvdA onwillig bleken om serieus in te gaan op het FNV-voorstel voor een flexibele AOW. De midlifecrisis: de vakbond wil actie voeren tegen de regeringsplannen, maar Jongerius vreest dat haar bond daarvoor niet meer aantrekkelijk genoeg is. Leden en kader zijn aan het vergrijzen, het linkse imago van de FNV is niet meer hip. Wie kan haar redden uit deze benauwende impasse?

En dan betreedt Mephisto Wilders de arena, vol kracht en zelfvertrouwen, de witblonde krullen wapperend om het hoofd, en biedt zijn diensten aan. ‘Ich will mich hier zu deinem Dienst verbinden (...)/ Wenn wir uns drüben (na de volgende verkiezingen – ab) wiederfinden/ So sollst Du mir das Gleiche tun.’ En met het wenkend perspectief van een vol Malieveld voor ogen – die actievoerende mensenmassa is als het ware háár Gretchen, de schone maagd die Faust dankzij Mephisto hoopt te krijgen – wil Agnes ingaan op Mephisto’s bod. ‘Vergeten wij de moslims en de allochtonen/ Het Malieveld moet vol, is het gebod.’

Toch verloopt de Agnes-story uiteindelijk anders dan Goethes Faust. Want geestverwanten springen op haar toe en verhinderen de deal, ’s lands grootste vakcentrale verscheurd achterlatend; in de woorden van Faust: ‘zwei Seelen wohnen, ach, in meiner Brust.’

Meer over