Emoe steekt kop uit het zand

Galerie Boomerang, Amsterdam, heeft Australische aboriginal kunst. Schijnbaar abstracte stiptekeningen, van waterplaatsen, noten, wortels en ander voedsel. Beesten hebben stippellijntjes op het lijf, die aangeven hoe het vlees verdeeld moeten worden....

Tucker is in Nederland nog niet te koop. In Engeland al wel en in Australië is het plotseling een rage. Tucker werd populair nadat Vic Cherikoff het in Oost-Azië aan de man had weten te brengen. Cherry Ripe van The Australian meldt dat tucker, net als aboriginal kunst, in Australië pas populair werd toen de Japanners en Amerikanen het wilden hebben. Op het ogenblik telt Australië zo'n vierhonderd restaurants waar bush tucker wordt geserveerd.

Omdat de flora en fauna van Australië uniek zijn, is tucker nauwelijks te vergelijken met wat we in Europa eten. Toen de Hollanders in 1606 voor het eerst de kust van Australië verkenden, vonden ze geen bekende specerijen en geen goud. De aborigines leefden nog in het stenen tijdperk.

Dat stenen tijdperk is inmiddels lang voorbij. Speerpunten worden tegenwoordig gemaakt van metaal, desnoods afkomstig van telefoonpalen. Veel aborigines hebben geweren en Toyota's, maar leven toch nog van de vrije natuur, zwervend door een bepaald gebied, volgens voorouderlijke wetten.

Die wetten zijn vastgelegd in het stenen tijdperk, dat aborigines zelf de 'Droomtijd' noemen. In die Droomtijd is de wereld ontstaan. Er was geen scheiding tussen mensen en dieren. Mensen namen de vorm van dieren aan en andersom. Meestal na afloop van een bepaald avontuur.

Alle aborigines zijn in de Droomtijd familie geworden van een bepaald dier. Zo'n dier werd dan de totem, het symbool van de stam. Nog steeds kun je aborigines horen roepen dat een speciale vis hun grootmoeder is. Planten kunnen eveneens totem worden en ook de dode natuur. Aborigines kunnen naar een grote steen wijzen en zeggen: 'Dat is mijn grootvader.'

Magische voorwerpen kunnen als totem dienen. In Noord-Australië, waar tot voor kort nooit een blanke kwam, is een vierkante jeneverfles tot totem van de Mildjingi-stam verheven. De oorspronkelijke fles, volgens de overlevering een geschenk van Indonesiërs, is allang verloren gegaan. De huidige heilige fles is gesneden uit glimmend hardhout. Totemisme geeft bescherming aan wilde dieren. Omdat een totemdier familie is, mag het niet voor consumptie worden gedood. Niet vanwege een verbod op kannibalisme. Als onderdeel van een begrafenisritueel kwam kannibalisme wel voor. Een dood kind kon bijvoorbeeld worden opgegeten door de moeder en tantes, in de hoop op een nieuwe zwangerschap. Het zieltje kreeg een tweede kans.

Familieleden worden echter niet expres gedood om op te eten, dus totemdieren ook niet. Zo kregen deze wilde beesten bescherming in bepaalde gebieden: een oervorm van het natuurreservaat.

Er zijn vele aboriginal tradities die planten beschermen. Wie yams uit de grond haalt, mag niet de laatste knol wegnemen, want dan wordt de grondgeest zeer boos en laat hij nooit meer yams op die plek groeien.

Het Tiwi-volk kent vele rituelen rond een yam, urungara genaamd. Voor dit volk is de knol een totem. Alleen vrouwen graven ze op, behalve eenmaal per jaar, dan doen ook mannen het. Ze imiteren de vrouwen, inclusief alle vrouwelijke maniertjes. Met dansen en rituelen worden de knollen geroosterd, fijngesneden en dagenlang in stromend water geweekt. Voor een blanke lijkt het hocus-pocus, maar zonder deze bewerking is de yam giftig.

Nu bush tucker in de mode is, ergert Vic Cherikoff zich dat het voorbeeld van de aborigines niet altijd nauwkeurig wordt gevolgd. Hij geeft als voorbeeld de acacia, die peulen voorbrengt waarin verrukkelijke bonen zitten. Van de duizend soorten acacia die in het wild groeien, eten Aborigines er slechts vijftig. Sommige blanken trekken zich hier niets van aan en verkopen de bonen van elk willekeurig bosje als bush tucker.

Als bijkomend voordeel heeft de acacia witchetty grubs in het wortelhout, zeer smakelijke insectenlarves (cossidae), die wel tien centimeter groot kunnen worden. Ze zijn rauw lekker, maar dan druipt er zwarte verfstof over je vingers. Geroosterd in de hete as, wordt de larve van binnen knalgeel en krijgen ze een krokante huid, als kip. De larve smaakt naar amandelen en staat al in diverse Australische restaurants op het menu.

Australië heeft een nationale Sorry Day gehouden, waarop de blanken hun spijt betuigden voor het onrecht dat zij de aborigines in het verleden aandeden. Een schuldbetoon dat andere geknechte volkeren onthouden is. Maar blank Australië omarmt inmiddels de aboriginal cultuur en is 'klaar' voor echte bush tucker.

Acacia wordt sinds enige jaren voor consumptie gekweekt. De bonen worden al geëxporteerd, evenals vele tuckervruchten en noten. Zaden van tientallen bush-planten zijn in de handel. Voorlichtingsprogramma's over tucker, op de Australische televisie, zijn zeer populair. Europa kan straks een vloedgolf aan nieuwe producten verwachten.

IJs van acacia, siroop van lilly pilly-besjes en gelei van Kakadu-pruimen worden inmiddels aangekocht door vliegtuigmaatschappijen als Cathay Pacific en Qantas. Hoog in de lucht echter blijft van de aboriginal receptuur weinig over. We zouden veel meer over de culturele achtergrond van de producten kunnen leren als de oorspronkelijke receptuur zou worden aangehouden.

Voor vlees geldt hetzelfde als voor lilly pilly. Neem de emoe, de Australische struisvogel die een nationaal symbool werd. Er zijn verschillende manieren om een emoe te vangen. Aborigines weten op welke pruimen de vogel dol is. Dus als de pruimen rijp zijn, kan de jager gewoon in de boom gaan zitten wachten op zijn prooi. Anders kan hij in het gras gaan liggen en met zijn benen boven de halmen wiebelen, zodat hij op een emoe lijkt. In feite wisselt de jager van gedaante en wordt - in zijn gedachte - echt een emoe, als in de Droomtijd. Hij roept de vogels.

Aborigines bootsen dierengeluiden geweldig goed na. Zij spreken dierentalen als het ware. Onze eigen voorouders deden dat in het stenen tijdperk waarschijnlijk ook. Het naäpen van geluiden heeft wellicht een belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling van ons spraakvermogen.

Zodra een emoe nieuwsgierig op de geluiden en bewegingen afkomt, laat de jager hem ongelooflijk schrikken, door plotseling weer van gedaante te verwisselen. Volkomen verbijsterd wordt de vogel door een menselijke speer getroffen.

Als er regen op komst is, kunnen emoes bedwelmd worden door in het drinkwater gelegde kruiden. Wanneer de vogels stoned zijn, laten ze zich gemakkelijk pakken. De regen moet het drinkwater verversen.

Zodra de emoe dood is, worden zijn poten uit de kom getrokken en langs het lichaam gevouwen. Hij wordt schoongemaakt en geplukt. Soms stropen aborigines de huid van het dier af en keren hem binnenstebuiten. Ze vullen hem met gras en veren. Ze rollen dit kussen door hete as, tot het krokant is, waarna de veren worden verwijderd. Een aboriginal delicatesse.

Emoes worden, evenals kangoeroes, vaak bereid in een ondergrondse aardoven. Op gloeiend hete stenen in een kuil wordt een laagje vers gras gelegd, of kruiden, en daarop het dier, soms gevuld met hete stenen. De kuil wordt afgedekt met papierschors en verstopt onder een dikke laag aarde.

Van een kangoeroe steken alleen de achtervoeten naar buiten. Van de emoe komt de kop boven het zand uit. Stoom en rook ontsnappen uit de oven via de bek. Daaraan kan de kok zien wanneer de vogel gaar is. Kangoeroe daarentegen wordt gegeten zodra de honger toeslaat en het geduld op is. Het vlees is vaak nog bloederig, wat Aborigines lekker vinden.

Zo worden emoes en kangoeroes bereid in de gepaste context en volgens de oorspronkelijke receptuur. Hier, aan de andere kant van de wereld, is dat niet mogelijk. De Nederlandse Keuringsdienst van Waren zou bloederig kangoeroevlees, of emoehuid gevuld met veren, of larven in de keuken, nooit goedkeuren.

Wij fokken en slachten struisvogels alsof het kippen zijn, want ons kleine landje, met bijna evenveel inwoners als in heel Australië, heeft te weinig vrije natuur, geen 'ruimte' voor droomtijden. Hoogstens voor een potje lilly pilly-jam of een kleurige tekening.

Meer over