Eichmann afficheert zich als dienaar

'Edelachtbare, voor u staat de vernietiger van een volk, een vijand van de mens. Hij is als mens geboren, maar leefde als een tijger in de jungle.' Zo begint de aanklager met nauwlijks ingehouden sarcasme de openingsrede in het proces tegen SS-Obersturmbannführer Adolf Eichmann in 1961....

Eichmann, die tijdens het naziregime verantwoordelijk was voor de deportatie van miljoenen joden en zigeuners naar concentratiekampen, gold binnen de SS als dé expert op het gebied van massatransporten.

In het volgende fragment zit de 'de slager' in een glazen kooi. Een schriele man, bijna kaal, poetst beheerst zijn leesbril. Hij ordent zijn documenten en blaast wat stof weg. Dit is de man die, nadat hij werd opgehangen, als de personificatie van het kwaad de geschiedenis inging.

Gedurende negen maanden werd het proces Eichmann vastgelegd door vier camera's. Het leverde vijfhonderd uur filmmateriaal op. Pas in 1993 spoorde de Israëlische documentairemaker Eyal Sivan een groot deel van de banden op in het filmarchief van de Universiteit van Jeruzalem. Samen met de Franse schrijver Rony Brauman restaureerde hij 350 uur film, die ze wisten om te werken tot de twee uur durende documentaire.

De makers hebben het boek Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen van de joodse filosofe Hannah Arendt als uitgangspunt genomen. 'Zijn gewoonheid is veel beangstigender dan alle gruwelen bij elkaar', schreef Arendt.

Ook de documentairemakers laten de Eichmann zien die zich afficheert als dienaar. Hij vergelijkt zichzelf met Pontius Pilatus. 'De pausen gaven bevelen en ik gehoorzaamde.'

Eichmanns verklaringen doen denken aan het onderzoek Obedience to authority van Stanley Milgram (1963). In dat experiment laat Milgram zien dat personen die vrijwillig aan het onderzoek meedoen, bereid zijn om in opdracht van onderzoekers met een 'hoge status' andere mensen stroomstoten te geven.

Later schreef Milgram een gelijknamig boek met als thema 'nazi's waren ook maar mensen'. Een onderwerp dat Eichmann zou aanspreken. Over een gewetensconflict zegt hij: 'Men kan het gespletenheid noemen. Ik heb geweten en beroep van elkaar gescheiden.' En: 'Niemand kan zeggen dat ik mijn werk niet goed heb gedaan.'

De documentaire slingert onbehaaglijk heen en weer tussen de klinische methodes van Eichmann en de gevolgen daarvan. Eichmann heeft het over transportkwesties en dienstregelingen. Een getuige vertelt over SS'ers die een kind met het hoofd tegen een boom sloegen.

Eichmann zegt 'dolblij' te zijn dat hij kantoorwerk verichtte. 'Was de vernietiging mijn taak geweest, dan had ik mezelf waarschijnlijk gedood.'

Meer over