Profiel

Eerst huisarrest en een absurde aanklacht, nu ontslaat Moskou de populaire regisseur Kirill Serebrennikov

Met het ontslag van de kritische en experimentele film- en theaterregisseur wordt de artistieke vrijheid in Rusland verder ingeperkt.

De prominente film- en theaterregisseur Kirill Serebrennikov in juni 2020. Beeld EPA
De prominente film- en theaterregisseur Kirill Serebrennikov in juni 2020.Beeld EPA

Het leek te mooi om waar te zijn. Kirill Serebrennikov (51), een van de grootste film- en theaterregisseurs van Rusland, bewandelde jarenlang met succes het smalle pad van de artistieke vrijheid in het Rusland van president Vladimir Poetin. Hij groeide daarmee uit tot een van de frontfiguren van de culturele oppositie. Zijn staatsgesubsidieerde theatervoorstellingen bevatten vaak nauwelijks verhulde kritiek op de ideologie van de Russische regering, bijvoorbeeld door het tonen van homoseksualiteit, naakt en seksualiteit.

Zelfs een rechtszaak die de staat tegen hem aanspande over vermeende verduistering van subsidiegelden, die hem twee jaar huisarrest opleverde, liep vorig jaar met een sisser af. Met een staande ovatie werd Serebrennikov weer ontvangen in de armen van zijn geliefde acteurs in het Gogol Centrum in Moskou, het theater waarover hij sinds 2012 de leiding heeft. De verloren punkzoon – immer uitgedost in zwart, mutsen, zonnebrillen en sieraden – was terug. De kunst had gewonnen.

Maar helaas. Het wás ook te mooi om waar te zijn.

Vorige week maakte Serebrennikov via Instagram bekend dat de gemeente Moskou zijn contract bij het Gogol Centrum niet verlengt. Het bericht veroorzaakte een schok in de Russische kunstwereld en wordt breed gezien als een nieuwe poging om de artistieke vrijheden in Rusland in te perken.

Niet toevallig gebeurt dit in een tijd waarin Russen in groten getale demonstreren tegen Poetin en de veroordeling van oppositieleider Aleksej Navalny. Diverse kunstenaars zijn tijdens die protesten aangehouden, zoals leden van Pussy Riot en de rapper Oxxxymiron.

‘Alles wat in deze wereld begint, eindigt ooit. Maar tegelijk begint iets nieuws’, schreef Serebrennikov op Instagram. ‘Het Gogol Centrum zal als theater en als idee blijven leven. Omdat theater en vrijheid belangrijker zijn, en dus vasthoudender, dan welke ambtenaren ook.’

De Russische regisseur Kirill Serebrennikov in juni 2020 in de rechtszaal. Beeld Reuters
De Russische regisseur Kirill Serebrennikov in juni 2020 in de rechtszaal.Beeld Reuters

Omstreden werk

Serebrennikov begon zijn carrière midden jaren negentig als regisseur van videoclips en commercials. Begin deze eeuw maakte hij de overstap naar het theater. In 2012 was hij de juiste man op de juiste plek. Hij werd artistiek directeur van het Gogol Centrum. Een nieuwe, avantgardistische kunstbeweging leek voet aan de grond te krijgen in Rusland. De tijd was er rijp voor, ook omdat het regime toen wilde laten zien dat het niet per se tegen experimentele kunst was.

Serebrennikov zag zijn kans schoon. Hij maakte van het ingeslapen Gogol Centrum, waar vooral ouderwetse producties jaren achtereen speelden, een multicultureel podium, waar omstreden theatervoorstellingen de heersende nomen tartten.

In 2017 maakte hij er Kleine tragedies, gebaseerd op het gelijknamige werk van Aleksandr Poesjkin. In Rusland wordt Poesjkin nog altijd veel gelezen en vereerd als een van de allergrootste schrijvers. Serebrennikov deinsde er niet voor terug de verzen vier uur lang te mixen met oorverdovende rap en beats. Het jonge publiek vrat het op.

In datzelfde jaar ensceneerde hij bij het Bolsjojtheater in Moskou een ballet over het leven van de legendarische Russische balletdanser Roedolf Noerejev. Toen duidelijk werd dat ook Noerejevs homoseksualiteit en zijn politieke asiel uitgebreid aan bod zouden komen, kregen hooggeplaatsten in en om het Bolsjoj het opeens ongemakkelijk. De première werd twee keer uitgesteld. Toen die alsnog plaatsvond, zaten ze alsnog allemaal netjes te klappen in de zaal. Inclusief de woordvoerder van Poetin.

Serebrennikov had het hem toch weer geflikt. Maar de tegenwerking werd alsmaar groter. Zo moest hij zijn voorstellingen noodgedwongen vanuit huis maken. In een recent interview vertelde Serebrennikov dat hij al gewend was aan het werken op afstand en met video, nog voordat de rest van de wereld ermee begon tijdens de pandemie. Hij zei ook: ‘Het meest waardevolle in Rusland is niet de macht van de regering of de media. Het meest waardevolle is de Russische cultuur. Cultuur is het waard om voor te lijden.’

Kirill Serebrennikov in 2019. Beeld AP
Kirill Serebrennikov in 2019.Beeld AP

Absurde aanklacht

In 2017 beschuldigde het Openbaar Ministerie hem ervan 1 miljoen euro aan subsidiegelden voor het Gogol Centrum te hebben verduisterd. Hij kreeg onmiddellijk huisarrest. De aanklacht werd door velen absurd genoemd. Er was geen enkel bewijs. De aanklagers gingen zelfs zo ver dat ze beweerden dat sommige toneelstukken nooit waren geproduceerd, ondanks de honderden toeschouwers die erbij aanwezig waren geweest.

Hij bleef vanuit zijn appartement doorwerken. Geen sinecure, want hij had geen telefoon, geen internet, niets, alleen een enkelband en contact met zijn advocaat. En dus moest die dagelijks heen en weer lopen met usb-sticks vol opnamen van repetities en documenten met aantekeningen. Zo maakte hij naast toneelstukken en operaregies ook zijn film Leto af, over de undergroundrock-’n-rollscene in Moskou in de jaren tachtig.

In april 2019 werd zijn huisarrest opgeheven. Later kreeg hij drie jaar voorwaardelijk, een boete en het verbod om het land te verlaten. ‘Het leven in Rusland is onvoorspelbaar’, zei hij daarover. ‘Ik bekijk wat er is gebeurd met een zekere mate van fatalisme.’

Ondanks zijn ingeperkte vrijheden en zijn ontslag laat hij het er niet bij zitten. Hij heeft nog genoeg plannen, onder meer voor twee opera’s buiten Rusland. Zo werkt hij op afstand aan Parsifal van Richard Wagner bij de Weense Staatsopera.

Daarna zal hij zich storten op De neus van Dmitri Sjostakovitsj bij de Bayerische Staatsoper in München. De opera is gebaseerd op het gelijknamige verhaal van Nikolaj Gogol. Daarin wordt een man op een dag wakker om erachter te komen dat zijn neus een eigen leven is gaan leiden. De opera is een humoristische satire op de Russische samenleving van een eeuw geleden, waarin de doorgeschoten bureaucratie op de hak wordt genomen.

Met andere woorden, Serebrennikov blijft onverstoorbaar doorgaan met waar hij goed in is.

Gogol Centrum

Het Gogol Centrum is een bleekgroen theater in een woonwijk van Moskou. Het is veel kleiner dan de historische podia van de Russische hoofdstad. Het heeft niet van die klassieke, loodzware toegangspoorten, maar een lichte glazen entree. Binnen hangt abstracte kunst aan bakstenen muren, die hier en daar wat zijn afgebrokkeld. Het publiek is jong.

Logo van het Gogol Centrum in Moskou waar regisseur Kirill Serebrennikov  werkte. Beeld
Logo van het Gogol Centrum in Moskou waar regisseur Kirill Serebrennikov werkte.
Meer over