PROFIEL

Eerbetoon aan grote onbekende

Cartoonist Louis Raemaekers was tijdens de Eerste Wereldoorlog wereldberoemd. Zijn spotprenten werden vooral in het buitenland gepubliceerd. Nu is er een eerbetoon in Venlo. Portret van een grote onbekende.

Sander van Walsum
The Eagle in the Hen-run. Beeld Louis Raemaekers
The Eagle in the Hen-run.Beeld Louis Raemaekers

Met zijn venijnige anti-Duitse prenten oogstte de Nederlander Louis Raemaekers (1869-1956) tijdens de Eerste Wereldoorlog beduidend meer waardering bij de geallieerde mogendheden dan in eigen land. Het ereburgerschap van zijn geboortestad Roermond was ongeveer het enige blijk van erkenning dat hem hier ten deel viel. Raemaekers' felheid lag het verzadigde moederland niet zo. Bijna zestig jaar na zijn dood pogen bewonderaars van Raemaekers alsnog een monument voor hem op te richten: met een reizende tentoonstelling, een boek en een website.

Voor velen was de neutraliteit van Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog een zegenrijke toestand, maar voor sommigen een bron van grote frustratie. Dat gold ook voor politiek tekenaar Louis Raemaekers. Voor hem was het gebod om geen van de oorlogvoerende partijen te schofferen een gruwel. Want Raemaekers, geboren in Roermond als zoon van uitgever Joseph Raemaekers, wilde stelling nemen. Vóór de Britten, die hij zo respecteerde. Vóór de Fransen, van wie hij hield. Maar vooral tégen de Duitsers, die hij als enigen verantwoordelijk achtte voor het uitbreken van de oorlog. Zijn frustratie over de mentale neutraliteit bracht hij tot uiting met een prent waarop een burgerman, de verzinnebeelding van Nederland, een morsige struikrover passeert die zich met bloedend mes verwijderd van een vrouw die hij heeft beroofd en omgebracht. 'Zal ik hem moordenaar noemen?', denkt de burgerman. 'Neen, ik zal hem beleefd groeten, dat is neutraler.'

Vetpot

Louis Raemaekers trouwt in 1902 met de Haarlemse Jo van Mansvelt. Met zijn werk als illustrator van korte verhalen en kinderboeken geniet hij dan al enige faam, een vetpot is het echter niet. In korte tijd krijgt het echtpaar drie kinderen. In 1905 maakt hij een prentenboek voor hen. Als in 1906 zijn eerste politieke tekening wordt gepubliceerd, is daarmee het startsein voor zijn carrière als politiek tekenaar gegeven.

Bekendheid

De Telegraaf die toen, anders dan tijdens de Tweede Wereldoorlog, fel anti-Duits was, bood Raemaekers volop gelegenheid van zijn gezindheid te getuigen. Sterker: uitgever Hak Holdert nodigde hem daar vlak na de Duitse invasie van België uitdrukkelijk toe uit. 'U kunt voor mij nooit platen maken die genoeg pro-Allié zijn.' Raemakers bediende hem op zijn wenken. Met prenten waarin de wreedheden van de Duitse troepen sterk werden uitvergroot en waarin neutraliteit als synoniem van lafheid figureerde.

Hij oogstte er grote bekendheid mee - binnen, maar vooral buiten onze landsgrenzen. De Duitse autoriteiten ontmoedigden Raemaekers, geheel ten overvloede, ooit naar Duitsland te komen door 12 duizend Reichsmark beschikbaar te stellen voor de tip die zou leiden tot zijn aanhouding. De Nederlandse ambassadeur in Berlijn werd geregeld ter verantwoording geroepen voor prenten die niet in overeenstemming werden geacht met de geest van neutraliteit. De Duitse ambassadeur in Den Haag deed even vaak zijn beklag bij minister John Loudon van Buitenlandse Zaken.

The Widows of Belgium Beeld Louis Raemaekers
The Widows of BelgiumBeeld Louis Raemaekers

'De poedel van Holdert'

Die interventies bleven niet zonder gevolgen. Loudon heeft persoonlijk, maar vergeefs, geprobeerd Raemaekers en diens hoofdredacteur Johan Christiaan Schröder tot matiging te bewegen. Tegen Raemaekers kon niet juridisch worden opgetreden. Wel tegen Schröder. In 1915 werd hij in voorlopige hechtenis genomen in afwachting van een proces wegens handelingen 'waardoor de onzijdigheid van den staat wordt in gevaar gebracht'. Na een detentie van ruim twee weken in het voormalige Huis van Bewaring aan de Singelgracht ('met riant uitzicht op de wolken boven het Vondelpark', zoals Schröder later schertsend opmerkte), werd Nederlands enige politiek gevangene van dat moment weer vrijgelaten. Hiervoor betaalde hij wel een prijs: uitgever Holdert nam diens taken als hoofdredacteur over. Voor de vorm weliswaar, maar toch: de leeuw van het vrije woord (en beeld) waarvoor Schröder werd gehouden, veranderde in 'de poedel van Holdert'.

Raemaekers vestigde zich begin 1916 in Londen, van waaruit hij de geallieerde landen ruimhartig voorzag van anti-Duitse tekeningen. Die zouden ook de geesten in de Verenigde Staten rijp hebben gemaakt voor deelname aan de oorlog. Alleen al in oktober 1917, het jaar van de Amerikaanse oorlogsverklaring aan Duitsland, verschenen prenten van de Nederlander in meer dan tweeduizend Amerikaanse kranten. Met een uitnodiging voor een lunch op het Witte Huis in Washington gaf president Woodrow Wilson uiting aan zijn waardering voor Raemaekers' werk. Volgens oud-president Theodore Roosevelt behoorden de tekeningen 'tot de krachtigste en meest eervolle bijdragen die de neutrale landen tijdens de oorlog aan de beschaving hebben geleverd'.

Wellicht was Roosevelt zich niet bewust van de ironie dat Raemaekers hiervoor in de geallieerde wereld beduidend meer waardering ten deel viel dan in Nederland zelf.

A Disciple of Bernhardi. Beeld Louis Raemaekers
A Disciple of Bernhardi.Beeld Louis Raemaekers

Vertrek

Na de oorlog ging Raemaekers in Brussel wonen. Hij bleef Duitsland in de gaten houden. Daarmee voorzag hij echter niet meer in een grote behoefte: in de pacifistische jaren twintig behoorde de cartoonist tot de wereld van gisteren. Na de machtsovername van Hitler, in januari 1933, nam zijn productiviteit en ook zijn relevantie weer toe. Maar Raemaekers zou de scherpte van zijn eerdere oorlogsprenten nooit meer evenaren. Vlak voor de nieuwe oorlog, die hij al had voorvoeld, vertrok hij naar de Verenigde Staten. Pas in 1953, drie jaar voor zijn dood, keerde hij terug, naar een vreemd geworden Nederland - waar vrijwel niemand hem nog kende.

Ten strijde met potlood en pen, t/m 11/4 in het Limburgs Museum in Venlo. Ook is een biografie over Raemaekers verschenen: Met pen en potlood als wapen, van Ariane de Ranitz, 39,95 euro. limburgsmuseum.nl

Meer over