Eerbetoon aan de macabere wereld van een panische duivelskunstenaar

'Zeg 'ns aaa', klinkt de bemoedigende opdracht uit de speakers. Een gruwelijk 'aaaaaaa' vult daarop het museumzaaltje. Ook de andere klinkers, e, i, o, u, worden verwrongen tot bloedstollende keelklanken....

TRUUS RUITER

Van onze verslaggeefster

Truus Ruiter

AMSTERDAM

Hier is Topor aan het woord, de Franse tekenaar en schrijver die van iets simpels als een stemoefening al iets huiveringwekkends kon maken. De opname dateert uit 1975 toen in plaats van een catalogus een elpee met Topor-geluiden en -teksten de tentoonstelling Panic in het Stedelijk Museum in Amsterdam begeleidde.

Naar aanleiding van het overlijden van Roland Topor, in april van dit jaar, brengt het Stedelijk Museum (SM) in Amsterdam een hommage aan de kunstenaar. Affiches, boekomslagen en tekeningen en aquarellen brengen een klein eerbetoon aan een grote fantast.

Zo bescheiden als de tentoonstelling is, toch geeft ze een goede indruk van de wereld van Topor, die macaber is, grof, gewelddadig, maar altijd komisch. Zijn overtuiging was dat angst de mens beheerst en dat je beter je angst kunt uitleven dan wegstoppen. Zijn handelsmerk was een bulderende lach, een lach om de paniek te bezweren.

Roland Topor, zoon van Poolse emigranten, die in Parijs werd geboren en daar zijn beeldende kunstopleiding genoot, was een duivelskunstenaar. Hij maakte cartoons, tekeningen, prenten, illustraties en affiches, schreef romans, verhalen, toneelstukken en filmscenario's, ontwierp decors en kostuums voor theater, regisseerde toneelvoorstellingen en speelde in films (Nosferatu, Een liefde van Swann). Hij werd niet ouder dan 59 jaar.

De tentoonstelling in het Stedelijk is het initiatief van voormalig SM-conservator Ad Petersen, die een vriend van Topor was. 'Ik had wel drie zalen kunnen vullen met materiaal dat ik afgelopen dertig jaar heb verzameld', zegt Petersen. In de collectie van het Stedelijk is weinig of niets van Topor terug te vinden. Volgens Petersen omdat bijvoorbeeld voormalig directeur Edy de Wilde niet bepaald een fan van hem was. 'Topor is in de museumwereld überhaupt niet echt erkend. Frankrijk schijnt maar drie werken van hem in openbaar bezit te hebben.' Wat Topor overigens niet echt lekker zat, weet Petersen.

Niet Frankrijk maar Nederland bood Topor zijn eerste museale presentatie. Op de kleine herdenkingstentoonstelling hangt de hoes van de elpee die deze Panic-tentoonstelling in 1975 begeleidde: de man die zo hard lacht (of schrikt?) dat zijn kop in tweeën splijt. In de jaren zestig stichtte Topor met Arrabal en Jodorowski de mouvement panique onder het motto: 'je panique et je marre' ('ik raak in paniek en lach me rot'). 'Luidkeels' heet de originele tekening, die er ook hangt.

De wereld van Topor is bizar: vrouwen zijn uitgerust met met drie borsten, schroeven even een been af, borduren leuke patronen op hun dijbeen of verbergen een duiveltje achter hun venusheuvel. Op het affiche voor een 'festival film d'humour' snijdt een strook filmnegatieven dwars door een oogbal. Op andere affiches wordt een mond weggehamerd (Amnesty International), trekt iemand zijn achterhoofd open en wordt een man gewurgd door zijn derde arm, die tussen zijn benen vandaan komt.

Topor tekende een man te paard, die op geraffineerde wijze zelf deel uit maakt van het achterste deel van dat paard, als een omgekeerde centaur. Hij kreeg het voor elkaar om de linkervoet van een vrouw te vervormen tot een paard, waarop de rechtervoet sierlijk in het zadel zit. Op een tekening voor zijn vriend Jaco Groot ligt een man te slapen terwijl diens arm doorschrijft.

Op enkele boekomslagen is een portret van Topor te zien. Een vrolijke Frans met sigaar siert het boek Mémoires d'un vieux con ('Memoires van een ouwe lul') en ook de foto op de cover van Pense-bêtes ('Memo's') is aanstekelijk. Topor wilde je laten schrikken, maar was een beminnelijk mens: 'Ik vermoord geen kleine meisjes, ik doe andere gewelddadige dingen.'

Hommage aan Roland Topor, in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Tot en met 7 september.

Meer over