Een zomer in Duitsland

'WAT HEBT u gezien op uw reis?', vraagt een man in Neurenberg aan de Duitse schrijfster Irina Liebmann. Ze reist, oorspronkelijk afkomstig uit het oosten, in de zomer van 1996 drie maanden door Duitsland....

INGRID PAULIS

'Eine romantische Reise' luidt de ondertitel van haar boek en daarin schuilt wellicht iets idyllisch, wat ook in haar antwoord aan de man in Neurenberg besloten lijkt te liggen: 'Ik heb gezien dat de fabrieken verdwijnen en de kastelen en kerken blijven staan.' Maar de sluiting van de fabrieken is in het oosten, want daarover heeft Irina Liebmann het, uiteraard helemaal niet idyllisch, zoals blijkt uit haar gesprekken bij toevallige ontmoetingen over de individuele gevolgen van de benarde economische situatie.

Romantisch is haar reis op een andere manier. Ze bezoekt fabrieken, arbeidsbureaus en gemeentehuizen en verzamelt er feiten en historische gegevens, die worden opgenomen in een persoonlijke geschiedenis en juist in die vermenging treedt het romantische van Liebmanns reis aan het licht.

Een voorbeeld zien we als ze tijdens haar verblijf in een van de nieuwe deelstaten voor het eerst de film Sissy ziet. Ze vertelt dat die film in de DDR nooit vertoond is. Maar als dat wel het geval was geweest, zou ze hem, net als nu, als een sprookjesfilm hebben gezien, denkt ze, want in het oosten waren alle kastelen op alle bergtoppen van het volk, ze waren rustoord of doel van een wandeltocht voor de vermoeide mens. Maar nu ziet ze: 'Romy Schneider geloofde werkelijk de keizerin te zijn, Sissy, die was echt, dat zag ik en intussen nu, in Lübben, waren ook de prinsen, vorsten, landeigenaren echt.'

Met de vorm van haar verhaal, een reisreportage, knoopt Irina Liebmann aan bij de Duitse Romantiek, vooral bij Heinrich Heine. Met Heine's Reisebilder begon in Duitsland een nieuw literair genre van subjectief gekleurde reisverslagen. Ook stilistisch staat Liebmann in deze traditie. Haar reportage bestaat afwisselend uit vrije lyrische gedeelten, en prozastukken. Maar ook de prozastukken, zelfs wanneer er hele rijen feiten worden opgesomd, hebben een soort lyrisch parlando.

Met zijn afwisseling van feitelijke gegevens, gesprekken over alledaagse problemen, gedetailleerde plaatsbeschrijvingen en het persoonlijke commentaar van de schrijfster is Letzten Sommer in Deutschland ook een eigenaardige reisreportage, die de lezer geheel en al opsluit in Liebmanns blik. Liebmann is journaliste geweest en heeft naar eigen zeggen in dat vak 'de school van de exactheid' doorlopen. Het spreekt uit haar oog voor details, haar minutieuze observaties en uit de manier waarop ze mensen en dingen zelf aan het woord laat.

Dat is haar kracht, maar ook haar zwakte, want mensen en dingen spreken nu eenmaal niet altijd voor zich. Als ze, aangekomen in weer een andere stad, opnieuw begint over de frisdrankblikjes in handen van voorbijgangers, of de brood- en gebaksoorten bij de plaatselijke bakker, zou je soms wel een hand voor haar camera willen houden.

Hoe groot Liebmanns registratievermogen is, heeft de Nederlandse lezer al in Huurhuis in Berlijn (1993) kunnen zien. Voor dat boek voerde ze enkele jaren lang gesprekken met de bewoners van een negentiende-eeuws huis in Berlijn. Negenentwintig bezoeken legde ze af en elk bezoek werd een verhaal, een persoonlijke geschiedenis, opgetrokken uit beschrijvingen van het interieur, de lift en huishoudelijke gewoonten. Heel mooi soms, omdat Liebmann van het alledaagse poëzie wist te maken, maar soms bleef het ook gewoon alledaags.

In Letzten Sommer in Deutschland is Liebmann op haar best als ze zich niet tot weergave van haar observaties beperkt, maar deze verbindt met haar eigen verleden. Dan krijgen zelfs fabrieken een persoonlijk lot, zoals ze laat zien in haar verhaal over twee energiecentrales die op het punt staan gesloten te worden. Het waren de belangrijkste in de oude DDR. In de ogen van Irina Liebmann groeien ze uit tot twee reuzen, die gedoemd zijn binnen enkele weken, op een gedenkplaat na, uit het landschap te verdwijnen: 'de harten van het land waarin ik zo lang heb geleefd, kind was en moeder, en altijd kwam er licht uit de muur. . .'

In Hoyerswerda, de stad die bekend werd door de eerste rassenrellen in het nieuwe Duitsland, voelt ze de onherbergzaamheid van de zo utopisch geconcipieerde woonwijken in de DDR. Ze herinnert zich haar schoolboeken waarin ze stonden afgebeeld als voorboden van een stralende toekomst en ziet wat ervan geworden is.

Het verschil tussen oost en west is verwarrend. Ze meent het te kunnen voelen als ze voortrijdt. De overgang tussen oost en west wordt immers gemarkeerd door de kwaliteit van het wegdek. Als in een roes rijdt ze over asfalt, glad als parket, 'dat kon alleen het westen zijn, hier moest het het beste zijn'. Maar als ze tien minuten later afslaat, is op de afrit de euforie al voorbij. Ze is terug in het oosten en stroomt vol nostalgie. Wat is daar nu zo anders dan hier?

In het westen verhuren particulieren geen kamers, staan bloembakken bij gerestaureerde huizen, en leeft het besef, dat zij, de westerlingen, hun welvaart zelf verdiend hebben. Op de eerste ochtend in het westen krijgt ze het van haar pensionhoudster te horen: Die van de andere kant, dat blijven toch socialisten. Die willen helemaal niet veranderen. Ze willen bovendien niet inzien dat ze aan alle ellende hebben meegewerkt. Voor haar is de tijd voorbij dat ze zulke mensen helpt.

'History is history, vorbei', tekende Liebmann al aan het begin van haar reis op uit de mond van een Britse lasser die tijdens zijn werk dagelijks lijken uit vroegere tijden vindt. Daarmee gaf hij haar een ironisch leidmotief voor haar boek, want zij zoekt juist wel naar sporen, stelt vragen aan het verleden, over verdringing van de geschiedenis, van de recente en de minder recente. Ze doet het terloops en brokstuksgewijs, maar niettemin ontstaat er een beeld van Duitsland, zoals het geworden is, het 'nieuwe' Duitsland. Irina Liebmann schreef met Letzten Sommer in Deutschland een innemende documentaire.

Ingrid Paulis

Irina Liebmann: Letzten Sommer in Deutschland - Eine romantische Reise.

Kiepenheuer & Witsch; import Nilsson & Lamm; 283 pagina's; ¿ 48,30.

ISBN 3 462 02634 8.

Meer over