Een Vlaamsere madam dan Viviane De Muynck is er niet

De grande dame van het theater, de Vlaamse actrice Viviane De Muynck, zei ja tegen een filmrol, en maakte een hartverscheurend portret.

null Beeld
Beeld

De Vlaamse actrice Vivane De Muynck (71) is in alles een anti-diva. Zij woont 21-hoog in een grauwgrijs flatgebouw in het Antwerpse voorstadje Wilrijk, niet echt Vlaanderens mooiste deel. Ze heeft zich op deze benauwde zomerdag gekleed in een simpele tuniek, te midden van wat je rustig authentiek Vlaams meubilair zou kunnen noemen. De pendule tikt de uren weg, in een antieke theepot wordt citroen-gemberthee gezet.

In haar lichte huiskamer staan foto's van haar zoon, op allerlei leeftijden. En prominent aan de wand het ingelijste affiche van de film De avonden uit 1989 naar de roman van Gerard Reve. De Muynck speelde daarin samen met Rijk de Gooyer en Thom Hoffman de hoofdrol.

Moeder

Ze is opnieuw een moeder, nu in de film Sprakeloos naar de roman van de Vlaamse schrijver Tom Lanoye, die vanaf half maart in België al veel publiek trok en komende week uitkomt in de Nederlandse bioscopen. Sprakeloos gaat over Josée, Lanoyes echte moeder, vrouw van de beenhouwer in Sint-Niklaas, moeder van vier kinderen maar ook verwoed amateur-actrice bij de plaatselijke toneelvereniging. Grappig, bijdehand, zelfverzekerd, dominant - totdat een hersenbloeding haar treft en zij langzaam aftakelt.

Terwijl Lanoyes boek rijk is aan thema's en motieven, beperkt de film zich tot de intense verhouding tussen moeder en zoon. De moeder drijft weg van de normale wereld, de zoon probeert met de moed der wanhoop haar weer terug te krijgen en vecht intussen tegen een writer's block. Naarmate zijn moeder de spraak en de taal verliest, verliest hij de mogelijkheid tot schrijven.

In het grootse deel van de film lijdt Josée aan afasie en praat de actrice in een soort brabbeltaal, met kreten en gefluister, voor niemand herleidbaar. Zoals mensen doen die een ernstig herseninfarct hebben gehad. De Muynck: 'Nee, om die verwarde manier van spreken te leren ben ik niet naar een verzorgingshuis gegaan om patiënten te observeren. Die mensen hebben al zo weinig waardigheid, die wil ik niet nog eens een keertje gaan lastigvallen. Ook heb ik Tom niet doorgevraagd hoe zijn moeder was. Dat is niet mijn manier van werken. Samen met regisseur Hilde Van Mieghem hebben we bedacht dat ik moest wéten wat ik wilde zeggen, maar het niet meer kón. Josée wil wel communiceren, soms tot wanhoop aan toe, maar de woorden zijn er niet meer. Ze ligt vastgebonden aan haar bed, maar wil voortdurend uitbreken, dat maakt haar agressief.'

De Muynck is vooral bekend als actrice in het theater. Al vele jaren toert ze de wereld rond met grote internationale producties van het Brusselse theatergezelschap Needcompany. Af en toe maakt ze een kleine productie, zoals onlangs GAZ, een monoloog van, opnieuw, Tom Lanoye, over de moeder van een terrorist. In Nederland speelde ze enige tijd bij Maatschappij Discordia en lang geleden ook in de Toneelschuur-productie Who's Afraid of Virginia Woolf?

Sprakeloos zou eerst een Vlaams-Nederlandse coproductie worden, met Kitty Courbois in de hoofdrol. Maar die plannen strandden voor Courbois' overlijden al om financiële redenen. Toen is Van Mieghem als een leeuwin voor haar film gaan vechten, en stond vrijwel meteen vast dat Viviane De Muynck de moederrol zou krijgen - een Vlaamsere madam is nauwelijks voorstelbaar.

Een warme moeder was Josée niet, eerder hard en flamboyant. Dat viel zeker op in het provinciaalse Sint-Niklaas, waar de jeugd van Lanoye zich afspeelde. Om af en toe te vluchten uit haar leven als vrouw van de slager en moeder zocht ze dus haar heil in het amateurtoneel. Daarmee begint de film, De Muyncks medespelers zijn daarin de echte amateurs die Lanoyes moeder nog gekend hebben.

Liefdevolle toewijding

De Muynck: 'Na afloop van de eerste lezing met alle acteurs erbij, kwam een man naar me toe die vele jaren met Josée had gespeeld. Hij zei dat het was alsof hij haar had zien zitten. Toen viel een gewicht van mijn schouders en wist ik dat ik op de goede weg was. De zus van Tom Lanoye wilde niet naar de bioscoop gaan omdat ze dat niet aankon en heeft de film thuis gezien. 'Het is ongelooflijk, maar ik heb mijn moeder teruggezien', liet ze me weten.'

Tom Lanoye zelf was diep onder de indruk van de vertolking door De Muynck, die hem zeer ontroerde. De aftakeling van het brein en als gevolg daarvan het verlies aan waardigheid, het wordt bijna ondraaglijk pijnlijk verbeeld. Zoals in het minutenlang gefilmde moment waarop de zoon zijn moeder een schone luier aan moet doen, omdat de verpleging het te druk heeft. Het is acteren ver voorbij alle ijdelheid en trucjes - genant, maar ook een voorbeeld van liefdevolle toewijding. Aangrijpend is ook het bezoek van de zoon aan zijn moeder na het eerste infarct.

'Die scène was zwaar voor mij. Omdat ik me realiseerde dat ik nooit een moeder zal zijn die als ze ziek is door haar zoon wordt bezocht, omdat mijn zoon een paar jaar terug is overleden. De regisseur heeft toen de opnamen stilgelegd. Ze nam me apart en we zijn samen een sigaretje gaan roken. 'Mijn kind zal niet aan mijn graf staan', zei ik ineens. Zij antwoordde: 'Maar ik zal er staan.' Dat vond ik zo fijn.'

Michel heette de zoon van Viviane De Muncyk. Hij was haar enig kind, zijn vader overleed toen hij 6 was. Vier jaar geleden is hij plotseling op 41-jarige leeftijd gestorven. Zijn moeder omschrijft hem: een avontuurlijke, scherpe geest, met een groot hart en een intense liefde voor de jazzmuziek die hij beoefende. Zijn nieuwsgierigheid naar andere culturen heeft hem naar vele plekken in de wereld gebracht, waar hij telkens dankzij zijn talenkennis en positieve instelling een plaats wist te veroveren. Muzikant, entertainer, kok en kelner, die helaas door een tragisch ongeval in de Oostenrijkse bergen werd weggerukt op een moment waarop hij uitzicht had op een nieuwe start. Niet in Vlaanderen, waar hij niet kon aarden, maar in Azië, waar hij zijn hart had verloren.

De Muynck: 'Vlak voor zijn dood heeft hij me nog gebeld om te zeggen dat zijn vriendin in Thailand zwanger was. Hij was erg opgetogen en ook bezorgd over deze nieuwe wending in zijn leven. Maar ik weet het zeker: hij zou een fantastische vader zijn geweest. Zeven maanden na zijn dood is zijn dochtertje geboren. Hij heeft haar nog de naam Marie gegeven.' De Muynck heeft haar schoondochter en kleinkind drie keer ontmoet. De eerste keer was toen ze met de Needcompany op tournee was in China en Taiwan, in de atlas keek en zag dat een bezoek aan Thailand tussendoor best te doen was. 'Dan sta je daar dus op het vliegveld bij het meetingpoint en hoor je ineens 'Welcome, mamma!' achter je. En daar staat dan een prachtige vrouw met een schattige baby van 3 weken in de armen. Ik keek naar het kind en dacht alleen maar: dat zijn zijn wenkbrauwen, zijn oren, zijn mond. Het contact is gebleven, ik steun Marie ook, omdat ik toch iets wil bijdragen aan een goede opvoeding voor dat kind, en dat het straks op zijn minst Engels gaat leren.'

Poort naar de wereld

Na Sprakeloos is Viviane De Muynck binnenkort te zien in de verfilming van Griet Op de Beecks roman Vele hemels boven de zevende. Dit najaar maakt ze een grote tournee met haar geliefde Needcompany. De nieuwe productie daar wordt Oorlog en Terpentijn naar de roman van de Vlaamse schrijver Stefan Hertmans; De Muynck speeltde rol van verteller.

Waarom wil iemand van 71 nog zo hard werken?

'Omdat mijn geest dan bezig is. Verhalen zijn een poort naar de wereld, ze dwingen je te reizen in je verbeelding en verder te kijken dan de worsteling met het verleden en de vragen die iedere ouder zich stelt als het onheil toeslaat: heb ik het goed gedaan, heb ik mijn kind goed op het leven voorbereid? Maar ik ben nooit bezig geweest met het plannen van een carrière. Ik heb een bepaalde reputatie en ontmoet mensen die met mij willen werken - dat is mijn geluk.'

De Muynck heeft sinds enkele jaren problemen met haar ogen, mede daarom wil ze het wat rustiger aan gaan doen. Vroeger stapte ze nog wel eens in de auto om te gaan pierewaaien in Marseille, nu is een ritje rond de kerktoren nog net te doen. Er wordt keurig voor haar gezorgd: als ze op tournee is, wordt ze thuis opgehaald en weer teruggebracht.

'Verder is elk divagedrag mij vreemd, hoor. Als er iets is wat me niet zint, gil ik bij wijze van grap altijd dat zoiets met Meryl Streep niet zou gebeuren! Ik weet dat ik een bepaalde kracht heb, dat ik mensen kan beroeren, dat ik iets kan doorgeven. Dat is belangrijk. Als ik speel, gaan de poorten van mijn ziel open, maar er komt een moment dat die deurtjes dicht moeten. Ik moet ervoor waken mezelf uit te putten.'

Sprakeloos gaat op 10/6 in Utrecht in Nederlandse première en is vanaf 15/6 te zien in de bioscoop.

Gelauwerde grand dame

Viviane De Muynck (1946, Mortsel, België) studeerde toneel aan het Conservatorium in Brussel. In België behoort ze tot de grote actrices. Ook in Nederland geniet ze bekendheid door haar werk bij onder meer Maatschappij Discordia, Zuidelijk Toneel (in Hamlet) en vanwege haar rol in Who's Afraid of Virginia Woolf? waarvoor ze in 1987 de Theo d'Or kreeg. Twee keer werd ze genomineerd voor een Gouden Kalf: voor de film De avonden en de tv-serie Duister licht.

Al vele jaren is ze gewaardeerd actrice bij de internationaal spelende Needcompany uit Brussel. In haar laatste solovoorstelling GAZ (waarvoor Tom Lanoye de tekst schreef) trad ze ook in een aantal Nederlandse theaters op.

Meer over