Een sterk ontwikkeld gevoel voor plaats

VIRGINIA WOOLF en de Bloomsbury-groep zijn geen onbekenden voor het grotere publiek. Na Quentin Bells biografie van Virginia Woolf in 1972 verscheen een gestage stroom boeken over de schrijfster en de vriendengroep - intellectuelen, schrijvers en beeldend kunstenaars - waarvan zij deel uitmaakte....

LEONOOR BROEDER

Tal van boeken bleven uitkomen over de schrijfster en haar werk, over leden van de groep en hun werk; daarnaast verschenen vele, vele brievenboeken, dagboeken van haarzelf, van familieleden en van andere Bloomsbury-denkers, -schrijvers en -schilders. Recent hoogtepunt was Hermione Lee's literaire biografie Virginia Woolf uit 1996. De Bloomsbury Circle behoort ongetwijfeld tot de meest uitputtend gedocumenteerde literaire kringen van de twintigste eeuw.

In het licht van de overvloed is het verwonderlijk dat er nog schrijvers zijn, zoals Hein Groen, die er niet tegen opzien de doorbuigende planken te voorzien van weer een boek over Woolf. Misschien nog verwonderlijker is dat De ruimte van Virginia Woolf, van bescheiden omvang, een aardig en origineel boek is dat zowel de kenner als de niet-kenner met genoegen zal lezen.

Groen heeft het juiste midden weten te houden tussen wat wel en wat niet als bekend mag worden verondersteld. De niet-kenner zal nergens het gevoel hebben dat over zijn hoofd heen tegen ingewijden wordt gepraat. Voor iemand die nog aan het werk van Virginia Woolf moet beginnen en niet al te goed is ingevoerd in Bloomsbury, wordt ruim voldoende uitgelegd, terwijl de kenner zich nergens verveelt. Deze prestatie van formaat is vermoedelijk te danken aan het feit dat Groen helder en gericht schrijft en aan zijn onverstoorbare en pretentieloze belangstelling voor de schrijfster en haar werk.

De titel De ruimte van Virginia Woolf verwijst heel letterlijk naar het onderwerp van zijn betoog. 'Virginia Woolf schiep schrijvend de ruimte waarin zij wilde onderzoeken hoe het aanvoelt om te leven. Het woord room is een sleutelbegrip in haar werk.' Het gaat daarbij vooral om 'de ruimte van het bewustzijn', maar ook concreet om kamers en andere ruimten. 'Elke ruimte waarin haar personages zich bewegen is van invloed op hun identiteit (. . .) en Virginia Woolf zelf had een sterk ontwikkeld gevoel voor plaats en een grote affiniteit met de huizen waarin zij woonde en werkte en de plekken waar zij wandelde.' Grote delen van haar romans zijn tijdens wandelingen uitgedacht.

Groen bezocht de huizen van Virginia Woolf en hij loopt in Sussex, Cornwall en Londen over de paden en door de straten waar zij graag wandelde. Wat hij ziet en ervaart, brengt hij in verband met haar denken, haar levensgeschiedenis en haar romans.

Hij loopt langs de belangrijkste feiten van Virginia's leven, niet chronologisch, maar geografisch. Hij beweegt zich in de ruimten waar haar leven zich heeft afgespeeld. Hij gaat in Londen naar 22 Hyde Park Gate, haar geboortehuis. Op de blauwe gedenkplaat staat alleen de naam van haar vader: 'Sir Leslie Stephen, 1832-1904, scholar and writer, lived here.' Hij gaat naar de prachtige pleinen, waaronder Bloomsbury Square, waar ze met haar zuster en broers en later met haar echtgenoot Leonard Woolf woonde en waar The Hogarth Press werd opgericht. Hij gaat naar Talland House, St. Ives, het vakantiehuis van de Stephens in Cornwall; naar Monk's House, het buitenhuis in Sussex, en naar Charleston, het huis van haar zuster Vanessa waar nog jaarlijks een literair festival gehouden wordt, en hij loopt eindeloos over de Downs.

Groen laat zien hoeveel feiten van dat leven terecht zijn gekomen in de romans, zonder simplistische gevolgtrekkingen op grond van autobiografische gegevens.

Enkele van de voornaamste feiten uit haar leven waren de vroege dood van haar moeder toen ze nog maar 13 jaar was, de dood van haar halfzuster en van haar broer, de positieve en de negatieve invloed van de sombere, geleerde en tirannieke vader, haar psychische instabiliteit en vrees voor krankzinnigheid, de bevrijding van het Victoriaanse milieu door 'Bloomsbury', de verhouding tot haar zuster en tot Leonard.

Groen gaat niet alleen in op plaats, tijd en werk, hij besteedt ook aandacht aan de overmatige belangstelling voor de Bloomsbury Circle. Hij vergelijkt die met de belangstelling voor soaps. Een interessant gegeven is dat het beeld van Virginia Woolf en Bloomsbury aanvankelijk heel negatief was bij het grotere publiek, omdat ze als upperclass en snobistisch werden beschouwd. Klaarblijkelijk kan iets in korte tijd van high-brow tot low-brow worden: tegenwoordig prijkt haar profiel zelfs op een reclameposter voor bier. In Amerika heeft een aantal schrijfsters haar ingelijfd in links-politieke en feministische kring, waar ze het de laatste jaren ook goed doet als 'incest survivor'.

Virginia Woolf pleegde in 1941 zelfmoord. Leonard Woolf heeft tot zijn dood in 1969 haar nagelaten werk geordend en uitgegeven en haar reputatie bewaakt. Haar neef Quentin Bell, zoon van Vanessa, vroeg hij haar biografie te schrijven, 'om te voorkomen dat haar levensverhaal in verkeerde handen zou vallen'. In het interview van Groen met Quentin Bell (die in 1996 gestorven is) en zijn vrouw Anne Olivier, dat heel natuurlijk door het verhaal heen gevlochten is, zegt Bell dat paradoxaal genoeg nu juist het verschijnen van zijn biografie ertoe heeft geleid dat haar levensverhaal in al die verkeerde handen terecht is gekomen.

Bell heeft zich veel moeite getroost de klinkklare onzin die over Woolf beweerd is, te weerleggen. Het is hem niet gelukt. Groen rekent af met schrijvers die feiten verzonnen en verdraaid hebben: hij noemt namen, toont aan hoe arrogant zij Bells kritiek terzijde hebben geschoven en negeert hun werk: de titels worden noch in de tekst, noch in de literatuurlijst genoemd.

De ruimte van Virginia Woolf bevat mooie foto's en plattegronden en achterin een lijst met adressen. Op de foto's die het meest tot de verbeelding spreken, zijn geen mensen te zien, maar lege kamers, uitzichten uit ramen, een tuinhuis met opengeslagen deuren, lege pleinen en landschappen. Naar die foto's kijk je het langst. Wie de wegen van Virginia Woolf wil volgen, zal zeker Groens boek meenemen. Belangrijker is dat wie de romans van Virginia Woolf nog niet kent, door de aanstekelijke en allesbehalve zweverige bewondering van Groen aangezet zal worden tot lezing. Wie ze wel kent, pakt op z'n minst To the Lighthouse en The Waves opnieuw uit de kast.

Leonoor Broeder

Hein Groen: De ruimte van Virginia Woolf.

Bas Lubberhuizen; 128 pagina's; * 27,50.

ISBN 90 73978 85 8.

Meer over