Een sensationeel boek

William Faulkners roman Sanctuary (1931), in Nederlandse vertaling verschenen onder de titels Grijze zomer (1951) en Het gangstermeisje Temple Drake (1982), werd in eerste instantie vooral door de schrijver zelf in opspraak gebracht....

Hans Bouman

Uitgangspunt was een verhaal dat hem lang geleden ter ore was gekomen, over een meisje dat door een impotente gangster met een vreemd voorwerp was verkracht. 'Ik nam de tijd om eens rustig te bedenken wat volgens de inwoners van Mississippi écht van deze tijd was. Daar probeerde ik gebruik van te maken, verzon het meest afgrijselijke verhaal dat ik mij kon voorstellen en schreef het in ongeveer drie weken tijd op', zou hij er later van zeggen. En hoewel Faulkner in werkelijkheid aanzienlijk langer dan drie weken aan het manuscript werkte, werd Sanctuary inderdaad in betrekkelijk korte tijd voltooid.

Hoe terneergeslagen hij in die tijd was over zijn schrijven en de ontvangst van zijn boeken, bleek uit een brief die hij mei 1929 aan zijn vriend Phil Stone stuurde: 'Ik denk dat ik niet alleen niets zal verdienen aan mijn boeken, maar dat ik er ook nooit enige erkenning voor zal krijgen.' Op een avond las hij Stone een paar passages uit Sanctuary voor. Die zag er, alle heftige gebeurtenissen ten spijt, een roman van niveau in, maar geen bestseller. 'Dit verkoopt niet, Bill. De dagen van de shocker zijn voorbij.'

Enkele weken nadat Faulkner het manuscript aan zijn uitgever Hal Smith had gestuurd, schreef deze: 'Mijn God, dit kan ik niet uitgeven. We zouden allebei in de gevangenis belanden.' Faulkner, hoewel teleurgesteld, was niet verrast. Hij nam niet eens de moeite het manuscript terug te vragen.

Maar een jaar later was Smith van gedachten veranderd. Misschien had hij een andere kijk op het boek gekregen, en daarmee op het risico van een veroordeling, maar waarschijnlijker is dat financiële overwegingen de doorslag hebben gegeven. Door de depressie van 1929 was de uitgeverij op de rand van het faillissement beland. Hal Smith besloot de gok met Sanctuary te wagen.

Toen Faulkner in november 1930 de proeven kreeg, ervoer hij het lezen van zijn eigen boek als buitengewoon pijnlijk. 'Ik las het en het was zo slecht geschreven, zo goedkoop in zijn benadering. De reden waarom het boek was geschreven, was zo nadrukkelijk aan elk woord af te lezen. Ik concludeerde dat dit echt niet kon.' Met deze woorden, die hij in verschillende, zowel gesproken als geschreven variaties herhaalde (tot in het nawoord bij zijn boek), ondermijnde Faulkner voor vele jaren de reputatie van zijn eigen schepping.

De oorzaak van deze zelfkritiek moet ongetwijfeld worden gezocht in de ontwikkeling die Faulkner in de periode van begin 1929 tot eind 1930 doormaakte. Toen hij begin 1929 het idee kreeg voor Sanctuary, was hij nog volop in de weer met zijn eerste grote roman, The Sound and the Fury, en tegen de tijd dat hij de proeven van Sanctuary ontving, zat hij tot over zijn oren in dat tweede meesterwerk, As I Lay Dying. Bovendien werkte hij aan een paar verhalen, die de beste zouden worden die hij schreef, zoals 'A Rose for Emily' en 'Dry September'. Bij deze flonkeringen dreigde Sanctuary inderdaad te verbleken.

'Ik verscheurde de drukproeven en herschreef het boek', aldus Faulkner. De veranderingen waren louter van esthetische aard. Eventuele verwachtingen van de lezer speelden geen enkele rol. Ten slotte werd in de nieuwe versie van Sanctuary de gewelddadige sfeer eerder verhevigd dan afgezwakt, zij het dat verschillende, mogelijk schokkende gebeurtenissen minder voorspelbaar waren geworden. Zoals een criticus het samenvatte: 'De vroege versie is vooral een zwaar freudiaanse studie van de seksuele en emotionele moeilijkheden, die het personage Horace heeft. In de herziene versie zijn die moeilijkheden er heel nadrukkelijk nog steeds als een belangrijk onderdeel van het boek, maar ligt het zwaartepunt op het veel wezenlijker onderwerp van de aard van het kwaad: de macht van de duisternis, het tekortschieten van het licht.'

Ook Faulkner was te spreken over de nieuwe versie. Het werk had hem aan inkomstenderving het een en ander gekost, maar, schreef hij: 'Ik heb betaald voor het voorrecht om er iets van te maken dat The Sound and the Fury en As I Lay Dying niet te veel te schande zal maken.'

Hoewel het boek onmiddellijk na verschijning heftige reacties losmaakte, met name in het Zuiden, werden er pas jaren later juridische stappen tegen ondernomen. In 1948 deed de politie een inval in 54 boekhandels in Philadelphia. Er werden tweeduizend 'obscene' boeken in beslag genomen, waaronder Sanctuary.

Tijdens het daaropvolgende proces, in 1949, verklaarde de rechter de klacht van obsceniteit ongegrond. Naar zijn inzicht waren de gewraakte boeken, Faulkners roman inbegrepen, pogingen om het leven weer te geven zoals het is. In 1954 plaatste de (katholieke) National Organization for Decent Literature Sanctuary en nog enkele Faulkner-titels op de zwarte lijst. Ook in Ierland was het boek een tijdlang verboden. Vandaag de dag is Sanctuary nog altijd wat het zes weken na publicatie ook al was: Faulkners bestverkochte roman.

Meer over