Beeldende kunst

Een festival over treinen iets voor 8-jarigen? Welnee, het spoor heeft grote kunst opgeleverd

Paul Delvaux : La Gare forestière (1960). Beeld © Foundation Paul Delvaux,  SABAM, 2021
Paul Delvaux : La Gare forestière (1960).Beeld © Foundation Paul Delvaux, SABAM, 2021

Het festival Europalia brengt ruim zeventig evenementen over de spoorwegen, in Brussel en elders. En zelfs de rijtuigen uit de Oriënt Express zijn er te zien.

Sarah van Binsbergen

Een spoorlijn die van Parijs naar de maan loopt? Het is slechts een kwestie van tijd, zo voorspelt een spotprent uit 1839. Met de komst van de passagierstrein, die op het Europese vasteland in 1835 zijn intrede deed (met een rit van Brussel naar Mechelen en terug), was volgens de anonieme grappenmaker geen enkel scenario meer ondenkbaar, zo blijkt in de tentoonstelling Sporen van Moderniteit in Brussel.

De expositie in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten is de opening van Europalia, een multidisciplinair, sinds 1969 georganiseerd kunstenfestival dat gedurende een half jaar verspreid over diverse Belgische steden plaatsvindt, met Brussel als zwaartepunt. Gewoonlijk staat bij elke editie een ander Europees land centraal, maar dit jaar is er een thema: Trains and Tracks.

Aanleiding voor het thema is dat de trein dit jaar een aantal verjaardagen te vieren heeft. Zo is het 175 jaar geleden dat de spoorwegverbinding Brussel-Parijs voor het eerst twee Europese hoofdsteden verbond. De Franse hogesnelheidstrein TGV bestaat bovendien 40 jaar, de Thalys 25. En dus hebben de ruim zeventig Europalia-projecten – van tentoonstellingen tot opera’s en van poetry slams tot virtualrealityperformances – allemaal iets van doen met het spoor.

Gustaaf Wappers:  Satanswagen (ca. 1837).  Beeld Collectie Stad Antwerpen / Letterenhuis
Gustaaf Wappers: Satanswagen (ca. 1837).Beeld Collectie Stad Antwerpen / Letterenhuis

Het lijkt misschien een eigenaardig thema voor een kunstmanifestatie, tenzij die speciaal zou zijn gericht op 8-jarigen. Zodra je de tentoonstelling Sporen van Moderniteit binnenstapt verdwijnt echter elke scepsis: wat een geweldige kunst leverden de spoorwegen op, eind 19de en begin 20ste eeuw. Op het ritme van de stoomlocomotief denderde Europa de moderniteit binnen en dat bleef niet ongezien bij kunstenaars met vernieuwingsdrang of, in sommige gevallen, vernieuwingsangst.

‘Je kunt het vergelijken met de digitale revolutie van eind 20ste eeuw’, zegt artistiek directeur van Europalia Dirk Vermaelen. ‘Net als het internet betekende de trein een totaal nieuwe beleving van tijd en ruimte.’ Ineens konden mensen zich vele malen sneller verplaatsen dan te voet of te paard. En de trein veranderde de omgang met tijd ook in letterlijke zin: ‘Het spoorboekje dwong af dat klokken overal gelijk werden gezet.’

Die ingrijpende veranderingen werden uiteraard niet alleen toegejuicht, ze riepen ook twijfel en angst op. Het overheersende sentiment onder de sceptici wordt treffend verbeeld door Gustaaf Wappers in een schilderij met de veelzeggende titel Satanswagen (1837). In plaats van een locomotief beweegt zich hier een vuurspuwende draak over het spoor.

Het station (1862) van de Engele kunstschilder William Powell Frith laat zien hoe de spoorwegen niet alleen de geografische afstand, maar ook die tussen verschillende lagen van de samenleving verkleinden. Dames in weelderige japonnen staan naast lieden in verschoten jassen op één perron. Deze nieuwe sociale realiteit vraagt om orde en discipline; rechts voor op het doek wordt een sjofel gekleed sujet bekeurd, helemaal links krijgt een hond een halsband om.

William Powell Frith: The Railway Station (1862). Beeld Fine Art Images
William Powell Frith: The Railway Station (1862).Beeld Fine Art Images

Zaal na zaal zie je hoe de trein in de artistieke stromingen van de 19de en begin 20ste eeuw steeds een andere betekenis krijgt. Stoomwolken en rode seinlampen blijken een dankbaar onderwerp voor impressionisten (er zijn onder meer een paar mooie Monets te zien). Futuristen bezingen de snelheid en het technische vernuft van de trein, terwijl de trein bij surrealisten Giorgio De Chirico en Paul Delvaux (in België bekend als ‘de treinenschilder’) symbool staat voor een reis in de binnenwereld.

Chirico de  Giorgio: Melancholie van een middag (1913). Beeld Centre Pompidou - Musée national d’art moderne
Chirico de Giorgio: Melancholie van een middag (1913).Beeld Centre Pompidou - Musée national d’art moderne

Een onderwerp dat in de tentoonstelling Sporen naar Moderniteit kort wordt aangehaald, maar waarvan geen beelden te zien zijn, is rol van de trein in de Europese koloniale expansie. Dit komt wel aan bod in een kunstwerk van Inas Halabi (geboren in 1988 in Palestina) op station Brussel Centraal, op loopafstand van de Musea voor Schone Kunsten. In de voormalige Koninklijke Loge luister je naar Hopscotch, een geluidskunstwerk dat voelt als een treinreis over twee continenten – Halabi liet veldopnamen maken in en rondom een uraniummijn in Congo en een raffinaderij in België.

Hopscotch is onderdeel van Endless Express, een kunstroute waarvoor hedendaagse kunstenaars nieuwe kunstwerken maakten op stations en langs het spoor. De route loopt langs de langste spoorlijn van België, die begint bij badplaats Oostende en eindigt in de stad Eupen, vlak bij de Duitse grens. Drie van de kunstwerken bevinden zich op en rond Brusselse stations.

Je moet soms wel goed zoeken, zo zie je de bijdrage van de Franse kunstenaar Laure Prouvost achter station Brussel Zuid pas goed als je met de trein het station in- of uitrolt. Bovenop een monumentale toren maakte zij een windvaan in de vorm van een dansend figuurtje. Daaronder staat in neonletters de teksten ‘in your own time’ en ‘migrating together’. Het lijkt een speels commentaar op de manier waarop de trein de tijd dicteert, zoals we al zagen bij Sporen van Moderniteit.

Of het nu gaat om dwingende vertrektijden of irritante vertragingen, in de trein bepaal je juist niet je eigen tempo. Tegelijkertijd roepen Prouvosts woorden ook de sfeer van eindeloze treinritten op. Zoals Europalia-directeur Vermaelen opmerkt: ‘Tegenwoordig staan treinen eerder voor onthaasting dan voor snelheid.’

De bijdrage van Laure Prouvost aan Europalia: een dansende figuur en teksten in neonletters, op een zuil hoog boven station Brussel Zuid.  Beeld
De bijdrage van Laure Prouvost aan Europalia: een dansende figuur en teksten in neonletters, op een zuil hoog boven station Brussel Zuid.

Voor romantische lange treinreizen kun je ook terecht bij de tentoonstelling Oriënt Express in Train World, een Brussels museum dat wat meer onvervalste treinliefde vergt dan de rest van het Europalia-programma. Hoogtepunt in deze tentoonstelling over de beroemde spoorlijn tussen Parijs en Istanboel zijn twee originele treinstellen uit 1927 en 1929. Terwijl je door de blinkende wagons loopt, waan je je in het universum van Agatha Christie, die de luxe spoorlijn als decor koos voor haar veelvuldig verfilmde detectiveroman Murder on the Oriënt Express (1934).

Albert Finney (midden) is de Belgische detective Hercule Poirot in een verfilming uit 1974 van Agatha Christie's Murder on the Orient Express, in een sterrencast met onder anderen Anthony Perkins, Vanessa Redgrave, Sean Connery, Ingrid Bergman, Michael York, Jacqueline Bisset en Lauren Bacall. Sidney Lumet deed de regie. Beeld Bettmann Archive
Albert Finney (midden) is de Belgische detective Hercule Poirot in een verfilming uit 1974 van Agatha Christie's Murder on the Orient Express, in een sterrencast met onder anderen Anthony Perkins, Vanessa Redgrave, Sean Connery, Ingrid Bergman, Michael York, Jacqueline Bisset en Lauren Bacall. Sidney Lumet deed de regie.Beeld Bettmann Archive

Over de spoorwegen als decor gesproken: tijdens Europalia wordt op verschillende stations gewerkt aan Lost & Found, een opera voor treinreizigers.

In een glazen huisje in de centrale hal van Antwerpen Centraal vertellen componist Annelies van Parys en librettist Gaea Schoeters (allebei onderdeel van Muziektheater Transparant) hoe ze te werk gaan. Tijdens een weeklange ‘residentie’ op een station werken ze elke dag aan 5 minuten opera. De mini-opera’s zijn gebaseerd op treinverhalen die voorbijgangers kunnen inleveren in een gele brievenbus. ‘Ze gaan over lichte en zware onderwerpen’, zegt Schoeters. ‘Van een liefde die in de trein begon tot ervaringen met racisme.’ Aan het eind van elke dag is er een uitvoering in de stationshal, met zangers en een live muziek van orkest Casco Phil. Na de werkperiode in Antwerpen en Brussel zal Lost & Found in het voorjaar van 2022 neerstrijken op het Londense station St Pancras en Rotterdam Centraal.

Als een van de zangers tijdens de generale repetitie de eerste regels van de opera van die dag inzet, valt de drukte in de centrale hal van Antwerpen Centraal stil. Toeristen met rolkoffertjes, forensen, een jonge vader met kind op de arm, allemaal blijven ze staan kijken en luisteren. Bijna tweehonderd jaar na de revolutionaire introductie blijken treinen en stations nog steeds magische plekken, waar de tijd versnelt of juist stilstaat en waar mensen van allerhande slag elkaar ontmoeten.

Europalia , t/m 15/5 in Brussel en andere (vooral Belgische) steden. Sporen van Moderniteit, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel, t/m 13/2. Endless Express t/m 13/2, Oriënt Express, Train World Brussel, t/m 17 april. Herhaling Lost & Found in Londen (8/3) en Rotterdam (15/5 t/m 20/5). europalia.eu

Innerlijk reizen


Een Europalia-programma om je op te verheugen: op 18 februari opent in Bozar in Brussel de tentoonstelling Inner Travels van de Belgische kunstenaar Rinus Van de Velde. Van de Velde staat bekend om zijn monumentale, hypergedetailleerde houtskooltekeningen. Zijn tentoonstellingen lijken op graphic novels waar je doorheen kunt wandelen en waarin de kunstenaar verslag doet van fictieve heroïsche reizen en avonturen. In Bozar zullen naast tekeningen ook sculpturen en een nieuwe film te zien zijn, alles met de trein als inspiratiebron.