Een dagboek dat nooit historie kan worden?

Het Dagboek in de Volkskrant bevatte op dinsdag 16 december een verbijsterend fragment uit het 43 delen dikke Diensttagebuch van oppernazi Hans Frank, die vanaf 1939 als gouverneur-generaal het bezette Polen terroriseerde....

Lezer Bert Bakkenes uit Amersfoort kan niet geloven 'dat een Nederlandse krant, na alles wat er is gebeurd, het in haar hoofd haalt om een stuk zo vol haat en verachting af te drukken'. En dat juist 'in een tijd waarin antisemitische incidenten zo'n vlucht hebben genomen dat veel mensen het gevoel krijgen terug te zijn in de jaren dertig van de vorige eeuw'. S. de Vries (Diemen) schrijft:

'Wat bezielt uw redacteur om een dergelijk smerig stuk te plaatsen, historisch of niet!' Ook De Vries vindt de publicatie 'volstrekt verwerpelijk in een tijd waarin antisemitische incidenten (. . .) toenemen en meer en meer joden zich bedreigd voelen door sentimenten die in het verleden tot de verschrikkingen van de shoa hebben geleid'.

En M. R. Dresden vindt het niet terzake of publicatie van het fragment vanuit historische perspectief verantwoord is. 'De pijn en de angst die u de mensen, die de holocaust hebben meegemaakt, weer bezorgt, doet alle argumenten om een dergelijk artikel te plaatsen teniet.' Wat Dresden betreft is dit een staaltje 'weerzinwekkende journalistiek'.

De redactie koos het dagboekfragment van Hans Frank, 'omdat het een zeldzaam onversluierd inzicht geeft in de misdadige logica van het Derde Rijk. De tekst laat onomstotelijk zien dat de grootste wandaad van de twintigste eeuw het resultaat was van koelbloedige planning'. Eerder stonden in de Dagboekserie fragmenten van andere gruwelijke gebeurtenissen in de geschiedenis.

De rubriek Dagboek, zo zegt de redactie, bevat teksten die iets van de tijd weerspiegelen. 'We laten zien hoe er in een bepaalde tijd en in een bepaalde regio is gehandeld en gedacht, zonder daarbij een oordeel uit te spreken – ook niet als het om evident verwerpelijke zaken gaat.'

Maar zo neutraal is de geschiedenis van het antisemitisme en de holocaust niet. Uit alle reacties op de publicatie van Franks dagboekfragment blijkt dat ook. Aan de ene kant zijn er talrijke overlevenden; anderzijds is er steeds vaker sprake van nieuwe uitingen van antisemitisme. De verslaggeving van de Volkskrant is wat dat betreft overigens uiterst alert. Het artikel 'Met een keppeltje op word je belaagd' van Steffie Kouters in de Volkskrant van 1 november jongstleden is daarvan een uitstekend, leerzaam voorbeeld.

Maar het simpelweg publiceren van het fragment wekt de suggestie dat het enkel zou gaan om gebeurtenissen uit een grijs verleden. Dat komt, doordat de tekst op dezelfde manier is gepresenteerd als alle andere dagboekfragmenten in de serie.

Op z'n minst had de redactie juist in dit geval er, volgens mij, goed aan gedaan om de lezers te vertellen waarom zij het fragment met zijn ontstellende lading publiceerde. Immers, nu vandaag de dag het antisemitisme opnieuw de kop opsteekt, kan het verleden leren wat de vreselijke gevolgen kunnen zijn. Zeker vanwege de enorm veranderde Nederlandse samenleving, die een smeltkroes van vele nationaliteiten is geworden, is zo'n uitleg naar mijn mening niet overbodig.

Wat naar mijn idee bij het dagboekfragment ook ontbrak, was een nadere toelichting over wat voor een man Hans Frank was. Het is wellicht een cynische verwijzing: de 'slager van Polen' had in 1945 zelf besloten dát er lessen geleerd moeten worden uit zijn gruwelijke verleden. Na de zelfmoord van Hitler besliste hij doelbewust om zijn dagboeken niet te vernietigen. Hij overhandigde ze bij zijn arrestatie aan de Amerikanen. Zij bevatten – zo verklaarde hij tijdens het oorlogstribunaal van Neurenberg – 'de volle bewijslast' van 'mijn aandeel in de vernietiging van de joden'. En Frank vervolgde: 'Deze schuld zal zelfs na duizend jaren niet uitgewist zijn.' Zij kan dus ook niet te ruste worden gelegd in de geschiedenis. Maar ze zal nog lange tijd telkens opnieuw duidelijk moeten worden gemaakt.

Meer over