EEN CHAOS-THEORIE VAN DE GESCHIEDENIS

0 E KRACHT van historici is dat zij - anders dan meteorologen en futurologen - op de hoogte zijn van de afloop....

In het boek van de historici is het heden de laatste bladzij en wat er op die bladzij staat is bekend. Bij de bekende afloop zoeken zij de verklaring. Niemand zal het belang daarvan bestrijden. Het heden is ook nu al tamelijk verwarrend. Zonder kennis van de geschiedenis zou het helemaal een dikke mist zijn. Zouden we niet eens over het begrippenkader beschikken dat onontbeerlijk is om onze gedachten onder woorden te brengen.

Toch is er iets onbevredigends. Naarmate historici de oorzaken beter in kaart brngen, dringt zich de idee op dat díe oorzaken niet anders dan tot díe gebeurtenissen konden leiden. De Britse historicus Bryan Appleyard formuleerde dat in de Sunday Times als volgt: 'Omdat deze dingen gebeurden en omdat wij het gevoel hebben dat wij ze kunnen verklaren, beginnen zij onvermijdelijk te lijken.'

Het onbevredigende is het wereldbeeld dat hieruit volgt. Tegenover een onvoorspelbare toekomst een volstrekt vaststaand verleden? Dat harmonieert niet erg. Bovendien blijft er dan wel erg weinig ruimte voor de mens om in zijn eigen geschiedenis een rol te spelen.

Historici schrijven hun verhaal achterstevoren. De vraag die onbeantwoord blijft is of dat verhaal het enige mogelijke was. Had het ook anders kunnen lopen? En zo ja onder welke voorwaarden, en wat had dat dan uitgemaakt?

Geschiedwetenschappers houden niet van dit soort if history. Niet geheel ten onrechte vrezen zij dat de deur open gaat naar speculatief denken waarbij alles op losse schroeven komt te staan.

Naast deze praktische bezwaren is er een zwaarwegende ideologische erfenis die een barrière vormt voor het onderzoek naar alternatieve mogelijkheden in de geschiedenis. Theologen en filosofen hebben eeuwenlang geworsteld met de vraag wat er vaststaat en wat niet. Veelal introduceerden zij een of andere vorm van voorbeschikking. Daarmee kreeg de geschiedenis een doel. De drijvende kracht kon de wil Gods zijn (met de Rede, de Geest of de Natuur als varianten), maar ook de historische noodzakelijkheid van de marxisten. 'Vrijheid is het inzicht in de noodzakelijkheid', stelde Marx' medestrijder Friedrich Engels. Voor Engels was de noodzakelijkheid dwingend; zij stond niet alleen vast, maar was zij ook nog kenbaar. De mens als uitvoerder, niet van Gods wil maar van de Geschiedenis. Ook met een hoofdletter.

Zijn dit, na alles wat we in deze eeuw hebben meegemaakt, nog geloofwaardige visies?

In de Tweede Wereldoorlog was aan beide zijden een onverwoestbaar geloof aanwezig in de onvermijdelijkheid van de eigen overwinning en dat geloof heeft beide partijen geholpen. Hoe vast stond de nederlaag van Hitler? Ik moet bekennen dat ik tientallen jaren later wel eens nachtmerries heb gehad toen tot mij was doorgedrongen hoezeer het in de winter van 1941 in de slag voor Moskou een dubbeltje op zijn kant is geweest. Misschien is toen bij mij al een stiekeme hang naar alternatieve geschiedvorsing ontstaan.

Wat die hang betreft ben ik ruimhartig bediend met het onlangs in Londen verschenen boek Virtual History, een bundel onderzoeken naar hoe het in een reeks situaties anders had kunnen lopen. Wat zou er gebeurd zijn als de Duitsers in mei 1940 een invasie in Engeland hadden uitgevoerd, als Hitler de Sovjet-Unie had verslagen, als Kennedy niet was gedood, als Gorbatsjov de Chinese weg had gekozen?

De kwaliteit van de bijdragen loopt uiteen. Toch zijn dit verhelderende vraagstellingen omdat zij onderscheid aanbrengen tussen wat er gebeurde, wat er had kunnen gebeuren en wat er niet kon gebeuren.

Veel had in deze eeuw anders kunnen verlopen en veel moet in de toekomst alsnog anders verlopen. Wie wil nog volhouden dat Hitlers machtsovername onvermijdelijk was? Verklaarbaar ja, onvermijdelijk nee. Had het in Bosnië niet anders kunnen gaan, moet de Afrikaanse dekolonisatie deze gevolgen hebben?

In een eeuw van onzekerheden kan een flinke trap tegen de schijnzekerheden geen kwaad en Ferguson komt al met een aanzet tot een 'chaos-theorie van de geschiedenis'. Naar analogie met de natuurwetenschappen waar alles ook minder zeker is dan eerder werd gedacht.

Goed, water zal niet zo gauw bergopwaarts stromen, maar langs welke bedding het water naar beneden komt, is voor de bewoners van de berghelling van eminent belang. In afwachting van meer-uitgewerkte, steekhoudende filosofieën kunnen we ons voorlopig maar het beste houden aan wat Stephen Jay Gould in de VPRO-serie Een Schitterend Ongeluk op een nog onbeantwoordbare vraag zei: 'Het antwoord is dat het gewoon gebeurt, dus moeten we er maar het beste van maken.' Dat laatste is al een hele verantwoordelijkheid.

Meer over