Boeken

Édouard Louis ontleedt de herinneringen aan zijn moeder in kraakhelder proza ★★★★☆

Na het intieme portret van zijn vader schrijft de Franse auteur Édouard Louis net zo meedogenloos over zijn moeder, die wél aan haar ellendige situatie wist te ontkomen.

null Beeld Silvia Celiberti
Beeld Silvia Celiberti

Al bij zijn debuut Weg met Eddy Bellegueule, een roman als een mokerslag, waarmee hij vier jaar geleden de wereld veroverde, was duidelijk dat we nog veel zouden horen van schrijver Édouard Louis (1992). Op deze afrekening met zijn jeugd in het Noord-Franse Hallencourt volgde het al even intense maar veel soberder verslag van de verkrachting waarvan Louis slachtoffer was, op kerstavond 2014, Geschiedenis van geweld. Daarna schreef hij Ze hebben mijn vader vermoord, een ontroerend portret van zijn vader en politiek pamflet ineen.

Zijn nieuwe boek, Strijd en metamorfose van een vrouw, over zijn moeder, vormt daarmee een al dan niet gepland tweeluik. Het opent met de beschrijving van een foto. Ze heeft het portret zelf gemaakt door de camera omgekeerd vast te houden, in een tijd dat selfies niet vanzelfsprekend waren. Ze ziet eruit alsof ze wil verleiden, schrijft Louis. En alles op deze foto doet denken aan vrijheid, ‘aan de oneindige mogelijkheden die ze had’. De lezer kan het zelf nagaan, achterin staat een afdruk.

Armoede en gebrek

Het leven vol mogelijkheden van Monique Bellegueule wordt een leven vol problemen, armoede en gebrek. Op haar 16de schrijft ze zich in voor de hotelschool, waar ze binnen een jaar vanaf moet omdat ze zwanger is. Ze trouwt met de vader, met wie ze nog een kind krijgt maar aan wie ze al snel een hekel heeft: hij drinkt en gaat vreemd. Op haar 20ste zit ze bij haar zus, zonder geld of diploma en mét twee kinderen. Met haar tweede man krijgt ze nog drie kinderen, van wie Édouard de oudste is. We kennen de taferelen uit Weg met Eddy Bellegueule en het portret van zijn vader: geld gaat op aan drank, haar oudste zoon ontspoort als drugsgebruiker en crimineel, haar man zit met een kapotte rug op de bank voor de televisie te roken en zij doet de boodschappen, kookt (in Frankrijk is dat twee keer per dag), wast af, maakt schoon, doet de was. Édouards vader noemt haar ‘dikzak’ of ‘dikke koe’.

Ook Strijd en metamorfose van een vrouw is weer een persoonlijk en ontroerend portret, maar het is minder een politieke aanklacht dan een bittere constatering: Monique Bellegueule is net als de schrijver slachtoffer van de masculiene, patriarchale samenleving in het algemeen, en van één man, Édouards vader, in het bijzonder.

Net als in het vorige boek ontleedt Louis zijn herinneringen op meedogenloze wijze en spaart hij daarbij zijn onderwerp noch zichzelf. Hij schaamt zich voor zijn moeder, en die schaamte is wederzijds. Doordat hij zijn schaamte op papier onder ogen heeft durven komen, ontstaat er méér dan een portret. We zijn als het ware getuige van de creatie van het boek zelf. Niet voor niets is Annie Ernaux, net als hij schrijver en ‘klassenmigrant’, een groot fan. Hier is transfuge de classe trouwens vertaald als ‘sociale dissident’, wat de lading niet goed dekt (transfuge betekent letterlijk ‘overloper’ en Frankrijk is een zeer klassenbewuste maatschappij).

Édouard Louis Beeld Getty
Édouard LouisBeeld Getty

Ook verder is de vertaling geen pronkstuk. Behalve post van een neploterij die onbegrijpelijkerwijs verandert in een ‘e-mail’ (Monique doet haar best het formulier zo netjes mogelijk in te vullen, met pen), staan er veel lelijke woorden in, formuleringen waarover niet lijkt te zijn nagedacht en oubollige uitdrukkingen. Het ‘centre de loisirs’ van het dorpje heet het ‘recreatiecentrum’ (buurthuis), ‘sol plastifié’ (zeil) is de ‘geplastificeerde vloer’. Aan de foto uit het begin wordt gerefereerd als een ‘kiekje’. De relatie met zijn moeder lijkt opeens incest: ‘door vijftien jaar contact te hebben met haar lichaam’.

Hoger plan

Louis’ eigen proza is fris en kraakhelder, helemaal in dit dunne boekje met een eenvoudiger structuur dan zijn eerdere werk. Strijd en metamorfose van een vrouw raakt je niet op dezelfde manier als Ze hebben mijn vader vermoord. Daarvoor speelt de schrijver dit keer iets te veel op de emotie, vooral door cursief gedrukte herhalingen die als een soort tussengerechtjes aan de lezer worden opgediend: ‘Maar zelfs op die momenten zag ik het, de melancholie verdween nooit uit je gezicht.’ Toch lukt het hem om een eenvoudig gegeven – een vrouw ontworstelt zich aan haar uitzichtloze bestaan – op een hoger plan te tillen. ‘Jouw verhaal is dat van een mens die streed voor het recht om vrouw te zijn en tegen het niet-bestaan dat je werd opgedrongen door je leven en het leven met mijn vader.’

Anders dan zijn vader, die op zijn manier óók een slachtoffer is geweest van dezelfde samenleving, is het zijn moeder (net als Édouard Louis zelf) wél gelukt om uit haar armoedige en ellendige situatie te komen. Wanneer Édouard op zijn 15de uit huis gaat, ontstaat de ruimte om emotioneel dichter tot elkaar te komen. Onder zijn invloed – hij studeert inmiddels in Parijs – durft ze haar man eindelijk op straat te zetten. Dat is, na twintig jaar strijd, haar eerste stap op weg naar een wonderlijke metamorfose en een gelukkig leven.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Édouard Louis: Strijd en metamorfose van een vrouw. Uit het Frans vertaald door Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre. De Bezige Bij; 101 pagina’s; € 17,99.

Édouard Louis: Combats et métamorphoses d’une femme. Seuil; 116 pagina’s; ca. € 14.

Meer over