Film

Ecologische rampen, legaal moorden: dit voorspelden sciencefictionfilms voor 2022

Affiche van de film uit 1973.  Beeld M.G.M. / Album
Affiche van de film uit 1973.Beeld M.G.M. / Album

Het is altijd een merkwaardig moment als een toekomstverhaal door de tijd wordt ingehaald. Filmrecensent Pauline Kleijer breekt een lans voor het koortsachtig spannende Soylent Green en somt op wat ons volgens andere voorspellende films in 2022 te wachten staat.

Pauline Kleijer

Het appartement dat politierechercheur Frank Thorn (Charlton Heston) bewoont in New York is klein, vervallen en donker. Een badkamer ontbreekt, de keuken mag geen naam hebben en er komt nauwelijks daglicht binnen. Hoe krap bemeten ook, Thorn woont er niet alleen. Zijn huisgenoot is de oudere Sol (Edward G. Robinson), die als onderzoeker voor hem werkt. Bij gebrek aan elektriciteit gebruikt Sol een hometrainer om energie op te wekken.

Toch heeft Thorn het qua woonomstandigheden goed voor elkaar, vergeleken met miljoenen stadgenoten. Hij hoeft zijn deur maar open te doen of hij struikelt over de daklozen, die hun toevlucht hebben gezocht in het trappenhuis. Buiten ziet de wereld er nog treuriger uit: een groene waas van luchtvervuiling hangt over de stad, de temperatuur ligt standaard boven de 30 graden, op straat gaan relschoppers op de vuist met de politie.

Het jaar is 2022. De film is Soylent Green, zo’n vijftig jaar geleden geregisseerd door Richard Fleischer. De dystopische thriller toont een wereld waarin de natuur zo goed als vernietigd is. Overbevolking heeft de planeet uitgeput, met voedseltekorten tot gevolg. De wereldvoedselvoorziening is grotendeels in handen van één bedrijf, Soylent Corporation, dat energierijke droge crackers produceert. Het nieuwste product, Soylent Green, is gemaakt van plankton. Het is populair maar schaars, en wordt alleen op dinsdagen uitgedeeld.

Het is altijd een gedenkwaardig moment als sciencefictionfilms zichzelf inhalen. Verhalen die zich ooit in een verzonnen toekomst afspeelden, met jaartallen die nog ver weg leken, benoemen dan ineens het heden. Dat levert natuurlijk wrijving op: de werkelijkheid is nooit zo frivool of miserabel als het futurisme van jaren geleden. Tegelijk heeft het iets feestelijks, alsof het om een verjaardag gaat. Zoals 2015 het jaar was van Back to the Future 2 en 2019 het jaar van Blade Runner, zo wordt 2022 het jaar van Soylent Green.

In Soylent Green is in 2022 de wereld overvol. Beeld
In Soylent Green is in 2022 de wereld overvol.

Dat zou het in elk geval moeten worden. Voorlopig is Fleischers film minder bekend dan Blade Runner of, om een andere film te noemen die de pijl van de tijd al heeft zien omkeren, 2001: A Space Odyssey. Hoewel Soylent Green geldt als een cultklassieker en veel mensen er weleens van gehoord hebben, hebben weinigen hem echt gezien. Dat is zonde. Soylent Green verdient een plek in eregalerij van de sciencefiction.

De film is zweterig, vies en naar, zoals dat in de jaren zeventig nog kon. Geen moment doet Fleischer zijn best er iets aantrekkelijks van te maken. Als het verhaal voorschrijft dat er een hittegolf heerst en water schaars is, dan loopt elke acteur erbij alsof hij al weken niet heeft gedoucht, met zweetdruppels op het voorhoofd en vlekken onder de oksels die je bijna kunt ruiken. De groenige smog ligt als een misselijkmakend filter over elk beeld. Waar Blade Runner een soortgelijke ecologische ramp nog van cachet voorzag door een stijlvolle artdirection, ziet ellende er in Soylent Green gewoon beroerd uit.

Nee, een feelgoodfilm is het niet. Maar Soylent Green is wel een geweldige, koortsachtig spannende thriller. Daarbij draait het niet eens zozeer om het mysterie dat agent Thorn moet oplossen, want dat is niet zo moeilijk te raden. Ook voor wie nog nooit de bekendste frase uit de film gehoord heeft, die een spoiler bevat (‘Soylent green is…’), kan het einde nauwelijks als een verrassing komen.

Charlton Heston (links) en Brock Peters in Soylent Green. Beeld Alamy
Charlton Heston (links) en Brock Peters in Soylent Green.Beeld Alamy

De spanning zit simpelweg overal. Fleischer en scenarioschrijver Stanley R. Greenberg, die zich baseerde op Harry Harrisons roman Make Room! Make Room!, leggen een rusteloze overlevingsdrang in iedere scène. Thorn is geen man die snel van zijn stuk raakt, maar beetje bij beetje verliest hij zijn kalmte. Hij begint de wereld met andere ogen te zien en gaat verlangen naar iets wat hij niet kent: het leven van vroeger. De smaak van een aardbei, de textuur van vlees, ze wakkeren het verzet aan.

De mooiste scènes zijn die met Edward G. Robinson, een legendarisch acteur die kort na de opnamen van Soylent Green zou overlijden. Als getuige uit de tijd dat de wereld nog frisse lucht kende (en boeken van echt papier), vormt Sol het geweten van de film. ‘Mensen hebben nooit gedeugd’, zegt hij. ‘Maar de wereld was vroeger beter.’ Sol is degene die Thorn laat inzien dat er iets niet klopt.

Het toekomstbeeld van Soylent Green is zo zwartgallig dat filmcritici er in 1973 wat lacherig over deden. Zo ver zou de mens het nooit laten komen, oordeelden The New York Times en The New Yorker. De armen zouden allang in opstand zijn gekomen. En waar was de democratie? Waar was de vrouwenbeweging? Dat jonge vrouwen in Soylent Green als ‘meubilair’ worden verhuurd aan de superrijken, dat kon toch nooit zomaar gebeuren?

Ook in Nederland was de filmpers niet overtuigd. ‘Ellende in het jaar 2022’, kopte Trouw in 1974, waarna recensent Willy Wielek schreef: ‘’t Is jammer dat in die sciencefictionfilms altijd zoveel onlogisch is en ongeloofwaardig.’ In de Volkskrant liet Bob Bertina weten er niet van onder de indruk te zijn. Alleen de recensenten van Het Parool (‘adembenemend, huiveringwekkend’) en het Algemeen Dagblad maakten zich wat zorgen. ‘Helemaal overtuigd dat het tot een dergelijke catastrofe nooit zal komen, ben je aan het slot bepaald niet.’

Inmiddels klinken veel van de geschetste problemen in de film best herkenbaar. Wooncrisis? Check. Inflatie? Opwarming van de aarde? Energietekorten? Welvaartskloof? Multinationals aan de macht? Ja, alles is aanwezig in Soylent Green. Ook dragen veel mensen mondkapjes, al heeft dat meer te maken met luchtvervuiling dan met ziektekiemen.

Harry Harrison, de auteur van het boek (dat al in 1966 verscheen), liet zich er later graag op voorstaan dat hij als eerste schrijver het probleem van overbevolking signaleerde. Die claim staat ter discussie, maar hij was er wel vroeg bij. In 1973 ontwikkelde het Massachusetts Institute of Technology een van de eerste computerprogramma’s waarmee duurzaamheid kon worden gemodelleerd. Het simplistische model liet zien dat als het roer niet werd omgegooid, de beschaving zoals we die kennen rond 2040 is ingestort. De jaren rond 2020 vormen daarbij het keerpunt, waarin de toestand van de planeet kritiek wordt en de kwaliteit van leven begint te kelderen.

Harrison was overigens geen pessimist. Als we iets kunnen leren van sciencefiction, vond hij, dan is het dat we in staat zijn tot verandering. Het genre heeft misschien een waarschuwende werking, maar fungeert niet als glazen bol. ‘Ik heb nooit geloofd dat sciencefiction de toekomst voorspelt’, schreef Harrison in 2008.

Gelukkig maar, want dystopische films zijn een stuk leuker wanneer ze niet te veel lijken op de huidige wereld – dan kun je net zo goed uit het raam kijken. Soylent Green is in dat opzicht nog vervreemdend genoeg. New York kent geen 40 miljoen inwoners. De natuur bestaat nog. Vrouwen zijn geen meubilair. De slotscènes, waarin Thorn voor het eerst wuivend gras en wilde dieren ziet, zijn ontroerend omdat we ons in hem kunnen verplaatsen, niet omdat we hem zíjn. 2022 is nog niet verloren.

Soylent Green is te huur en te koop op diverse platforms, zoals Google Play, Amazon Prime en AppleTV.

Wat heeft 2022 nog meer in petto, volgens de sciencefictionfilms?

Soylent Green is niet de enige sciencefictionfilm die zich afspeelt in 2022. Naast een klimaatramp voorspelden de makers voor het komende jaar onder meer een buitenaardse invasie, gelegaliseerd geweld en de WK-finale.

Time Runner

Het einde is nabij in 2022, volgens deze lowbudget sciencefictionthriller uit 1993. ’s Werelds beste wetenschappers beamen het: ‘We gaan allemaal dood.’ De oorzaak is een invasie van aliens, in het geheim gesteund door de democratisch verkozen ‘president van de wereld’. Wat de bestrijding lastig maakt, is het feit dat de aliens eruitzien als mensen. Een tijdrenner (Mark Hamill, die na Star Wars de goedkope B-films aan elkaar reeg) reist dertig jaar terug in de tijd om de opkomst van de president – destijds een Amerikaans senator – te dwarsbomen.

Los van de buitenaardse indringers (die al zo’n dertig jaar onder ons blijken te zijn) geeft Time Runner een weinig verrassend beeld van 2022. De mode is blijven steken in de jaren negentig: colberts met brede schouders, dunne stropdassen. Hamill hoeft zelfs zijn kapsel niet te veranderen om ongemerkt te infiltreren in het verleden. Dat gebrek aan fantasie gaat ook op voor de rest van de film, die vrijelijk leende van sciencefictionsuccessen als Terminator en Blade Runner.

No Escape

Ray Liotta speelt een wegens moord veroordeelde ex-marinier in deze dystopische film uit 1994, ook bekend onder de titel Escape from Absalom. Het gevangeniswezen is in 2022 grotendeels geprivatiseerd, wat niet best uitpakt voor de gedetineerden. Het is goed geld verdienen in de penitentiaire sector, zet de film overtuigend uiteen, vooral omdat niemand erom maalt wat er precies met de cliënten gebeurt. Slavenarbeid, gladiatorengevechten, alles is mogelijk. Na een veelbelovend begin (waarin de wereld er in 2022 uitziet als een stedelijk inferno) wordt No Escape een wat rommelige actiefilm, die zich afspeelt op een primitief eiland waar gevangenen elkaar afmaken.

The Dark Side of the Moon

Nog een blik op de toekomst vanuit de jaren negentig. Volgens horror-ruimtefilm The Dark Side of the Moon (1990) zijn ruimtesatellieten in 2022 voorzien van nucleaire wapens. Een reparatiemissie naar een van deze satellieten loopt vreselijk mis, waarna de bemanning afdrijft in de ruime en te maken krijgt met een onduidelijke, duivelse kracht. Futuristische inspiratie ontbrak helaas bij de makers van deze matige film. Zelfs het interieur van het ruimteschip ziet eruit alsof het in 1990 al tweedehands was.

The Purge

In deze succesvolle horrorfilm uit 2013 (de eerste in een lange reeks) heeft Amerika zich in 2022 weer opgericht na de grootste economische crisis uit de geschiedenis, met dank aan een nieuwe, ultrarechtse partij die met harde hand regeert. Overbevolking, werkloosheid en armoede worden tegengegaan met een jaarlijkse orgie van geweld: gedurende 12 uur mag iedereen elkaar ongestraft vermoorden. Het gruwelijke ritueel wordt verkocht als ‘zuivering’, een catharsis waarna de mens zijn neiging tot geweld weer een jaar lang met succes kan onderdrukken.

Voor een relatief eenvoudige griezelfilm is The Purge rijk aan sociologische en politieke ideeën. Dat geldt ook voor de vier vervolgdelen, die zich in een steeds verdere toekomst afspelen. Dit jaar verscheen The Forever Purge, waarin de jaarlijkse zuivering wordt afgeschaft nadat een nieuwe president is verkozen. Een deel van de bevolking heeft daar geen boodschap aan en gaat door met het vermoorden van iedereen die volgens hen niet thuishoort in Amerika. Dat duurt nog even: The Forever Purge speelt zich af rond 2040.

The Tomorrow War

Een beetje valsspelen is het wel, als je in 2021 een sciencefictionfilm uitbrengt die zich afspeelt in 2022. Dat kunnen we geen vooruitkijken noemen. Evengoed heeft de amusante actiefilm The Tomorrow War een interessant uitgangspunt: door de opwarming van de aarde en het smelten van permafrost ontdooien in Siberië buitenaardse monsters, die daar waren vastgevroren. Dan springt de film toch verder in de tijd, want de strijd tegen deze bloeddorstige, slijmerige wezens barst pas echt los in 2051. Bij gebrek aan menskracht moeten daarvoor ook burgers uit 2022 worden ingezet.

Behalve dat tijdreizen mogelijk wordt, voorspelt The Tomorrow War weinig veranderingen in het komende jaar. Chris Pratt is, onwaarschijnlijk genoeg, nog steeds een actieheld. Het WK voetbal in Qatar gaat gewoon door. De finale wordt gespeeld tussen Brazilië en een niet nader gespecificeerd, in blauw met wit gehuld team. Frankrijk? Italië? Nederland in een nieuw uitshirt?

Soylent in het echt

Sinds 2013 bestaat er een bedrijf dat – net als in de film Soylent Green – gedroogde, plantaardige voedselvervangers verkoopt onder de naam Soylent. De oprichters kozen de naam naar eigen zeggen als hommage aan Harry Harrisons boek Make Room! Make Room!, waarop de film is gebaseerd. Dat er in de film iets grondig mis is met Soylent, leek hen niet te deren – zelfs niet nadat in 2016 mensen ziek werden van het product. Soylent wordt nog steeds verkocht, onder het motto ‘Soylent is… plants’.

Meer over