Oog voor detail

Echt explosiegeweld dat eeuwige kunst raakte: het is een symbool voor het leed in Beiroet

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: gat.

Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cm Beeld Sursock Paleis Beiroet
Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cmBeeld Sursock Paleis Beiroet

Geweld kan soms in heel kleine details zitten. In 2015 besprak ik hier de bloedspetters op het decolleté van een vrouw. De vrouw op het schilderij, de bijbelse Judith, was bezig een generaal te onthoofden om haar volk te redden. Die moord wordt wel vaker verbeeld, maar alleen Artemisia Gentileschi deed het zo: met de spetters van het bloed uit Holofernes’ nek op Judiths lichaam. Het geweld dat ze toebracht raakte dus ook haarzelf. Een kleine vondst van de kunstenaar, die de lichamelijke ervaring van geweld hiermee voelbaar maakte.

Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cm Beeld Sursock Paleis Beiroet
Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cmBeeld Sursock Paleis Beiroet

Deze zomer stond ik voor een ander schilderij van Artemisia, met opnieuw een vrouw, Maria Magdalena in dit geval. En in haar decolleté zag ik diepe gaten van een aanslag. Weggeslagen verf, gerafeld doek, vlak bij haar hart. Het was zo precies en zo gewelddadig om te zien dat het even leek alsof de vrouw bezig was te sterven door de scherven. De gaten zijn echt. Ze zijn vierhonderd jaar nadat het werk geschilderd was toegebracht, maar in je hersens komt alles samen. Het was onmogelijk om ernaar te kijken en níét het gevoel te krijgen dat Maria persoonlijk was aangevallen. Echt explosiegeweld dat eeuwige kunst raakte: het was even een symbool voor het leed dat op 4 augustus 2020 plaatsvond in Beiroet. Daar blies 2750 ton ammoniumnitraat op in de haven, honderden mensen stierven, duizenden mensen raakten gewond en zo’n 300 duizend dakloos. Te abstract en te ver voor velen, behalve als je details ziet. Dat kan een detail van een getuige zijn, die in het nieuws zijn of haar verhaal vertelt. Maar het kan ook zo. Op de een of andere manier is dit een litteken van menselijk leed, al is er geen (echt) mens bij betrokken.

Vlak bij de haven stond het Sursock Paleis, een in 1840 gebouwde Ottomaanse familievilla waar de 98-jarige matriarch Lady Yvonne Cochrane Sursock nog woonde; ze kwam om door de verwondingen die ze opliep bij de explosie. De Libanese was getrouwd met de Ierse diplomaat Sir Desmond Sursock. Bij de explosie braken alle ramen en deuren en stortte het plafond in. Een onbekend aantal kunstwerken in het paleis en het nabije Sursock Museum werd verwoest of ernstig beschadigd, waaronder al het kostbare Chinese porselein en glas en een portret van Nicolas Sursock door Kees van Dongen. En er waren twee schilderijen van Artemisia Gentileschi in het paleis; de toeschrijving door kunsthistoricus Gregory Buchakjian aan haar was net bevestigd door internationale experts. Het andere Artemisia-schilderij is nog beschadigder, en nog in Libanon. Maria Magdalena hing deze zomer kapot en al als sluitstuk in de tentoonstelling Le Signore dell’Arte (de vrouwen van de kunst) in Palazzo Reale in Milaan, waar ik het een jaar na de explosie in Beiroet zag op een gloeiend hete augustusmiddag.

Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cm Beeld Sursock Paleis Beiroet
Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cmBeeld Sursock Paleis Beiroet

Vrijwel nooit zie je beschadigde kunst op een tentoonstelling. Dit werk is naar Italië gebracht voor restauratie en ergens besloot men het eerst nog in de bijzondere tentoonstelling te tonen. Een moedige keuze, die je ook in de war brengt. Want de explosiedetails krijgen betekenis. Zo veel tijd tussen het ontstaan en de aanslag, zo veel toeval hoe het schilderij op deze plek was, en zo willekeurig dat het nog bestaat. Of het nou gerestaureerd wordt of niet, nu dit gat in het hart van Maria Magdalena gezien is door velen, zal het voor altijd onderdeel van dit kunstwerk zijn.

Artemisia Gentileschi, Maria Magdalena, 1630-31, olieverf op doek, 102 x 118 cm, Sursock Paleis Beiroet.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over