Beeldende kunstDwarsverbanden

Dwarsverbanden in het Van Abbe nodigt je uit om steeds opnieuw te kijken, voelen en ruiken ★★★★☆

Thema’s als emancipatie, klimaatverandering en inclusie spelen wel degelijk een grote rol in de nieuwe collectiepresentatie van het Eindhovense museum, maar nergens wordt het belerend of moralistisch.

Aan de achterwand hangt Pablo Picasso’s Buste d'une femme (1943), ernaast hangt een 'voelreplica’. Beeld Joep Jacobs
Aan de achterwand hangt Pablo Picasso’s Buste d'une femme (1943), ernaast hangt een 'voelreplica’.Beeld Joep Jacobs

Als aarde na een regenbui, zo ruikt het schilderij De zaaier (1935) van de Vlaamse schilder Constant Permeke. Voor de tentoonstelling Dwarsverbanden liet het Van Abbemuseum geuren ontwikkelen die passen bij kunstwerken uit de collectie. De geurkaartjes hangen bij de schilderijen, je mag ze mee naar huis nemen. Jean Brusselmans’ Het bad van de vagebonden (1936) ruikt fris en rokerig, bij de Siciliaanse jaarmarkt (1933) van Gé Röling ruik je zweet en mest.

Ruiken aan schilderijen? Jawel. Met deze collectiepresentatie slaat het Van Abbemuseum in Eindhoven een verrassende nieuwe weg in.

Al jaren klinkt binnen de kunstwereld de roep om meer inclusie en de laatste tijd wordt daar gretig gehoor aan gegeven. Musea buitelen over elkaar heen met tentoonstellingen van voorheen ‘vergeten’ groepen: niet-westerse kunstenaars, kunstenaars van kleur of vrouwelijke kunstenaars. Allemaal zeer welkome aanvullingen op de (witte, mannelijke) kunstcanon.

Eén groep wordt soms vergeten in dit verhaal: de bezoekers. Die struikelen in het museum regelmatig over ingewikkelde theoretische concepten. Wie daarin niet is ingewijd, voelt zich niet welkom maar eerder een buitenstaander.

Plezier

Het Van Abbemuseum loopt al een tijdje voorop, zowel in het bieden van een postkoloniaal perspectief binnen de kunst, als in het maken van theoretische, afstandelijke metatentoonstellingen. De laatste collectiepresentatie, The Making of Modern Art (2017-2021) ging niet zozeer over de kunstwerken zelf maar over de vraag hoe de moderne kunstcanon tot stand is gekomen. Een ambitieus en interessant project, maar ook ingewikkeld en weinig toegankelijk.

Des te verrassender is het dat juist het Van Abbemuseum zich nu volledig richt op het plezier van kunstbeleving en de zeggingskracht van kunstwerken uit de collectie.

Ronde installatie met de kunstwerken 'Gen XX' (1997-2001) van Sanja Iveković en 'Proud Rebels' (2015) van Patricia Kaersenhout. Daar achter: 'Models' (1994) van Marlene Dumas. Beeld Joep Jacobs
Ronde installatie met de kunstwerken 'Gen XX' (1997-2001) van Sanja Iveković en 'Proud Rebels' (2015) van Patricia Kaersenhout. Daar achter: 'Models' (1994) van Marlene Dumas.Beeld Joep Jacobs

Het resultaat mag er zijn: Dwarsverbanden is een bijzonder uitnodigende tentoonstelling geworden. Van geuren tot driedimensionale ‘voelreplica’s’ van schilderijen tot aaibare wandtapijten: alles is uit de kast getrokken om van de nieuwe collectiepresentatie een multizintuiglijke ervaring te maken. Wat op het eerste gezicht een beetje een gimmick lijkt, zoals die geurkaartjes, is volledig ingebed in het concept van de tentoonstelling. Kunst ervaar je hier met je hele lichaam.

Daarmee is de tentoonstelling ook nadrukkelijk toegankelijk voor bezoekers met een visuele of andere beperking, een groep die normaal gesproken in het museum wordt afgescheept met een incidentele rondleiding of randprogramma. De informatiebordjes zijn ook in braille.

Het parcours is losjes chronologisch, het begint bij de eerste helft van de 20ste eeuw en eindigt bij de huidige tijd. Inhoudelijk gaat de tentoonstelling over relaties: tussen kunstwerken uit verschillende tijdsperioden en stromingen, tussen kunstenaars uit verschillende landen en tussen kunst en de samenleving.

Concentratie

Thema’s als emancipatie, klimaatverandering en inclusie spelen wel degelijk een grote rol in de tentoonstelling, maar nergens wordt het belerend of moralistisch. Kunstwerken mogen voor zichzelf spreken, ze worden niet gereduceerd tot hun maatschappelijke relevantie.

Wel verslapt de concentratie tegen het eind een beetje. De kunst is hier zo pluriform dat je net iets meer houvast verlangt. Een onvolkomenheid die je graag door de vingers ziet, juist omdat in de rest van de tentoonstelling je blik zo subtiel wordt gestuurd door de combinaties van kunstwerken en het tentoonstellingsontwerp.

Als Dwarsverbanden iets duidelijk maakt, dan is het op hoeveel verschillende manieren je een kunstwerk kunt ervaren: met je ogen, je neus en je handen, in relatie tot andere kunstwerken, of in relatie tot maatschappelijke ontwikkelingen.

Vaak terugkomen dus, want deze aanstekelijke tentoonstelling nodigt je uit om steeds opnieuw te kijken, voelen en ruiken.

Bijzondere combinaties

De tentoonstelling heeft weinig tekst, de kunstwerken zelf vertellen het verhaal. Vaak gebeurt dat aan de hand van bijzondere, geconcentreerde combinaties. De vormgeving versterk het effect.

Zo lijkt er haast iets te vibreren tussen Picasso’s Buste de femme (1943) en Wilfredo Lam’s Le marchand d’oiseaux (1962), zo mooi passen de composities bij elkaar. Het museum zette ze bij elkaar om de wederzijdse beïnvloeding tussen Europese en niet-Europese kunstenaars te laten zien: de Spanjaard Picasso en Cubaan Lam ontmoetten elkaar in Parijs.

Verderop in de tentoonstelling vind je twee indrukwekkende hommages aan politiek activisten. Sanja Iveković combineert in Gen XX (1997-2001) glamourfoto’s van zes topmodellen met de namen van vermoorde vrouwelijke Joegoslavische dissidenten. Patricia Kaersenhout portretteerde Nederlandse feministen van kleur. De portretten uit beide series staan op losse dragers in een cirkel om de bezoeker heen, alsof je in een heksenkring staat, omringd door rebelse vrouwen.

Dwarsverbanden

Tentoonstelling

★★★★☆

Van Abbemuseum, Eindhoven, t/m 2024.

Meer over