Oog voor detail

Dürer vond bont en haren het leukst om te schilderen: lekker moeilijk

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: bont.

Albrecht Dürer, Sint Hiëronymus, 1521, olieverf op paneel, 59,5 x 48,5 cm Beeld Museo Nacional de Arte Antiga
Albrecht Dürer, Sint Hiëronymus, 1521, olieverf op paneel, 59,5 x 48,5 cmBeeld Museo Nacional de Arte Antiga

De Europese schilderkunst draaide eeuwenlang om aanraakbaarheid. Wat geschilderd was, moest je bijna kunnen vastpakken. Het eten op een schilderij moest je bijna kunnen proeven, de warme huid van een naakte vrouw bijna voelen, een dampend paard moest je bijna ruiken, een luit moest je bijna kunnen horen en de vogels moesten op de geschilderde druiven afvliegen om ze op te eten. Maximale aanraakbaarheid zorgde voor maximaal verlangen. Schilderijen kijken was dus een soort belofte. In dat licht was het boek ideaal om te schilderen; wie het gebruikt, houdt het immers in de handen. Boeken waren bovendien lange tijd loeiduur, omdat ze nogal veel tijd en vakwerk vergden om te maken. Er zijn fantastische boekomslagen van hout, bewerkt leer, ivoor en edelstenen; je kunt ze op veel schilderijen vinden. Zelf kreeg ik een soort boeken-op-schilderijen-fetisj toen ik voor het eerst de buidelboeken opmerkte, boeken met een ruim leren omslag, waardoor ze aan een riem gehangen konden worden. Maria in het Lam Gods van Jan van Eyck heeft een van de mooiste in haar handen.

Albrecht Dürer, Sint Hiëronymus, 1521, olieverf op paneel, 59,5 x 48,5 cm Beeld Museo Nacional de Arte Antiga
Albrecht Dürer, Sint Hiëronymus, 1521, olieverf op paneel, 59,5 x 48,5 cmBeeld Museo Nacional de Arte Antiga

Dus let ik in musea op boeken. Dit boek bij de heilige Hiëronymus van Albrecht Dürer viel me op, want ik heb nooit eerder een boek met een omslag van bont gezien. Thuis probeerde ik er meer te zoeken, maar ik heb er nog steeds geen gevonden. Hiëronymus zit hier dus naast een behoorlijk uniek ding. In een blog van de British Library las ik wel dat boekomslagen met vacht voorkwamen. Historicus Alison Hudson bespreekt daarin een 12de-eeuws boek met een omslag van zeehondenbont uit de abdij van Rievaulx. Er zijn nog enkele andere bekend, maar niemand weet waarom ze werden gemaakt. Iemand suggereert dat zo’n boek eenvoud symboliseert, wat bij de heremiet Hiëronymus natuurlijk helemaal niet gek is. De heilige werd vaak als kardinaal afgebeeld, of juist als een eenzame monnik met leeuw in de woestijn. Dürer maakte iets anders van hem: hier is hij een humanist. Wat meteen ook verraadt dat Dürer meer sympathie had voor tijdgenoot Luther dan voor de roomse leer. Ik dacht nog even: misschien verwijst dat bont naar de leeuw, die hier afwezig is. Een soort knipoog naar het vaste ‘attribuut’ van Hiëronymus. Dürer maakte ook een voorschets van het boek, precies zo met het bonten omslag tussen de papieren pagina’s, maar nergens vond ik een beschrijving van het bont, laat staan iets over betekenis.

Wel denk ik dat Dürer van alle dingen die je kunt afbeelden bont en haren het leukst vond om te schilderen en tekenen. Lekker moeilijk, want hoe laat je zoveel haren zien, geef je ze glans, licht en schaduw en ook nog op zo’n manier dat de kijker zeker weet dat ze superzacht zijn? Zo zeker, dat-ie het – tadaa, de hoofdmissie van elk kunstwerk – zou willen aanraken? Bij zijn beroemde veldhaas is dat behoorlijk gelukt, hoe langer je kijkt, hoe meer je de vacht denkt te voelen. Ook dit schilderij is een soort stilleven van haar, met die zilverige krullen van de heilige erbij. Dat doet denken aan Dürers zelfportret uit 1500, waarin hij ook losgaat op zijn kurkentrekkerachtige krullen en de dikke vacht aan zijn jas. Krullen en vacht maken alles zachter. En tegelijkertijd is het natuurlijk enorm pauwengedrag van de schilder: kijk, dit kan ik, en jij wilt het aanraken.

Albrecht Dürer, Sint Hiëronymus, 1521, olieverf op paneel, 59,5 x 48,5 cm, Museo Nacional de Arte Antiga, Lissabon

Albrecht Dürer, Lessenaar met boeken, voorschets voor Heilige Hiëronymus, 1521, Albertina Museum Wenen Beeld Albertina Museum Wenen
Albrecht Dürer, Lessenaar met boeken, voorschets voor Heilige Hiëronymus, 1521, Albertina Museum WenenBeeld Albertina Museum Wenen

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over