Reportage

‘Droom die uitkomt’: Van Gogh Museum koopt vier werken van Mary Cassatt

Nieuw aangekocht werk van Mary Cassatt (1844-1926), klaar om te worden opgehangen in het van Gogh Museum in Amsterdam. Beeld Ivo van der Bent
Nieuw aangekocht werk van Mary Cassatt (1844-1926), klaar om te worden opgehangen in het van Gogh Museum in Amsterdam.Beeld Ivo van der Bent

Conservator Fleur Roos Rosa de Carvalho had Cassatt al lang op haar verlanglijstje staan. ‘Haar prenten zijn technisch, stilistisch en inhoudelijk uitzonderlijk.’

Anna van Leeuwen

‘Ophangen is wachten’, stelt conservator Fleur Roos Rosa de Carvalho ’s ochtends verwachtingsvol vast. Op de muur achter haar zijn nu alleen de groene lijnen te zien van een kruislijnlaser, alternatief voor een waterpas. Straks hangen hier in het Van Gogh Museum vier nieuwe aanwinsten: kunstwerken van impressionist Mary Cassatt (1844-1926).

Vlak voor de kerstvakantie was de aankoop gereed: drie kleurenetsen en een lithografie van de impressionist, gekocht voor 1,51 miljoen euro van een Amerikaanse verzamelaar, volledig gefinancierd door Nederlandse cultuurfondsen. ‘Dit is echt een droom die uitkomt’, zegt De Carvalho. Het was ook een oefening in geduld, niet alleen bij het ophangen.

Cassatt was een Amerikaanse kunstenaar die een groot deel van haar leven in Parijs woonde. Daar was ze bevriend met andere impressionisten als Edgar Degas, Berthe Morisot en Camille Pissarro. Cassatt werd vooral bekend van de huiselijke scènes die ze levendig wist te vangen, zoals intieme momenten tussen moeders en kinderen.

Al tien jaar aast het museum op de zeldzame kunstwerken van Cassatt, bijna allemaal in Amerikaanse collecties. Vooral etsen uit de serie die bekendstaat als ‘De tien’ uit 1890-1891 stonden hoog op De Carvalho’s verlanglijst. Cassatt maakte deze tien kleurenetsen nadat ze een tentoonstelling van Japanse houtsneden had gezien in Parijs. Zo kwam ze op het idee om in kleur gaan etsen. ‘Dat werd nog amper gedaan! En het resultaat is ongelooflijk mooi. Haar prenten zijn technisch, stilistisch en inhoudelijk uitzonderlijk. Dat werd ook in haar tijd meteen opgemerkt.’

Door de lastige techniek, waarvoor de kunstenaar per afdruk meerdere etsplaten met drukkersinkt beschilderde, is de oplage beperkt: er zijn 25 exemplaren per voorstelling gemaakt. Daarvan zijn zo’n 22 onderdeel van Amerikaanse museumcollecties. ‘Wij moesten het hebben van de paar afdrukken die nog in particuliere handen zijn.’ Het museum was al eens dichtbij. De Carvalho mocht in 2012 een exemplaar komen bekijken in een loods in New York, maar daar werd een te hoge prijs voor gevraagd. Een andere keer viel de kwaliteit tegen.

Mary Cassatt, ‘De brief’ (1890-1891), drogenaald, ets en aquatint in kleur op papier. Beeld Van Gogh
Mary Cassatt, ‘De brief’ (1890-1891), drogenaald, ets en aquatint in kleur op papier.Beeld Van Gogh

In februari 2021 werd het museum door een handelaar benaderd met prenten van Gauguin. De Carvalho: ‘Gauguin is al goed vertegenwoordigd in onze collectie, dus ik heb iets geantwoord als: we richten ons op dit moment vooral op de lacunes uit de collectie, zoals de vrouwelijke kunstenaars. Ik besteed mijn geld nu liever aan Mary Cassatt.’ Onverwachts antwoordde de handelaar dat hij ook Cassatts beschikbaar had.

Een paar maanden later kwamen negen prenten (waarvan zes uit de felbegeerde reeks) naar Amsterdam, zodat het museum ze kon onderzoeken. ‘Het was erg moeilijk om te beoordelen of dit goede drukken waren’, zegt de conservator. Ze reisde naar Parijs om exemplaren uit nationale bibliotheek te bekijken: ‘Maar dan kun je ze niet even naast elkaar houden, natuurlijk.’ Uiteindelijk vielen er vijf af: ‘Die hadden gerestaureerd moeten worden; zonde, want prenten wil je zo min mogelijk behandelen.’

De etsen die het museum aankocht tonen intieme scènes: een vrouw die een enveloppe dicht likt, een halfnaakte vrouw die zich wast bij een spiegel, een vrouw die een jurk aanpast. Op de litho is een vrouw te zien die door een toneelkijker naar het podium kijkt, of andere gasten bespiedt. In die litho uit 1880 is Cassatts duidelijk tekenstijl te herkennen: losse, stevige arceringen voor de omgeving, fijne lijntjes in het gezicht en de handen.

Mary Cassatt, In het theater (ca. 1880), lithografie in zwart op papier Beeld Van Gogh
Mary Cassatt, In het theater (ca. 1880), lithografie in zwart op papierBeeld Van Gogh

‘Nog een millimeter omhoog’, klinkt het bij de grijsblauwe muur waar de werken komen te hangen. De vormgever had geopperd die muur roze te maken, vertelt De Carvalho. ‘Misschien had zij wel gelijk, had roze de kleuren heel goed uit laten komen…’ Maar toch, de enige vrouw in de Franse prentencollectie een roze muur geven, dat zag ze niet zo zitten.

Vrouwelijke kunstenaars, die juist in Van Goghs tijd in opkomst waren, zijn amper te zien in het Amsterdamse museum dat zich richt op Vincent van Gogh, zijn tijdgenoten en navolgers. In de collectie waren pas vier vrouwen vertegenwoordigd: Rosa Bonheur, Berthe Morisot, Gabriele Münter en Lizzy Ansingh. ‘Daar wil ik nu ook heel bescheiden over zijn’, benadrukt De Carvalho. Dat gat is met vier kunstwerken van Cassatt niet gedicht, bedoelt ze.

Mary Cassatt, Badende vrouw (1890-1891), drogenaald, ets en aquatint in kleur op papier.
 Beeld Van Gogh
Mary Cassatt, Badende vrouw (1890-1891), drogenaald, ets en aquatint in kleur op papier.Beeld Van Gogh

Van Gogh moet Cassatt gekend hebben. Hij schreef in 1888 in een brief aan zijn jongste zus Willemien dat als ze bij hem in Parijs zou zijn, ze vast zelf zou gaan schilderen, omdat Parijse dames dat doen: ‘Bij de impressionisten – zelfs 2 goede.’ Daarmee zal hij Cassatt en Morisot hebben bedoeld. En net als Cassatt haalde Van Gogh inspiratie uit Japanse prenten, hij verzamelde ze zelf ook, had er ruim zeshonderd. Ook de grote expositie van Japanse houtsneden in 1890 (zijn sterfjaar) heeft Van Gogh bezocht, op aanraden van zijn broer Theo die de tentoonstelling ‘superbe’ noemde.

Na heropening zijn Cassatts prenten enkele maanden in het museum te zien, want werken op papier verdragen weinig licht. ‘Daarom is het belangrijk dat we ooit ook een schilderij van Cassatt bemachtigen’, zegt De Carvalho. De kunstenaar is met deze aankoop dan ook niet van haar verlanglijstje, verklaart ze: ‘Dit is niet het einde, maar het begin.’

Stille rituelen

In de prentkunst uit het fin de siècle worden vaak verstilde huiselijke momenten weergegeven, zoals in Cassatts etsen. De Amerikaanse kunsthistoricus George Mauner noemde dat ‘stille rituelen’, de meditatieve rust die uitgaat van een vrouw die op haar gemak een enveloppe dicht likt. Conservator Fleur Roos Rosa de Carvalho: ‘Je ziet dat ook bijvoorbeeld in de schilderijen van Vermeer, een soort huis-tuin-en-keukenspiritualiteit.’

Meer over