Dramatische Finse volksvertellingen

Je zou hem moeiteloos kunnen plaatsen in zijn tijd, aan het einde van de 19de eeuw. Tussen andere kunstenaars als de Engelse Prerafaëlieten, en de Franse Gustave Moreau....

Rutger Pontzen

En toch zijn de schilderijen van Akseli Gallen-Kallela (1865-1931) net even anders. Wat niet te verklaren is door zijn loopbaan of ontwikkeling. Gallen-Kallela volgde als vroegrijp talent zijn opleiding aan de Parijse Académie Julien, en ontwikkelde zich later stilistisch in Berlijn. Gallen-Kallela was een begenadigd schilder, graficus, tekenaar én bouwer (hij liet twee, eigenhandig in elkaar getimmerde atelierwoningen na), maar zijn werk onderscheidt zich nauwelijks van dat van zijn (laat) 19de-eeuwse vakbroeders. Technisch goed, met vlotte hand geschilderd, met kennis van zaken en theorieën, en in de gebruikelijke genres van landschap, portret, naakt, stilleven en historiestuk.

Het grootste onderscheid dat hem boven de Europese middelmaat van rond 1900 laat uitstijgen, is het feit dat Gallen-Kallela een Fin was. Niet meer en niet minder. Het bleek genoeg. Zijn oeuvre is in alles een ode aan zijn vaderland, zoals in de diverse interieurs van ateliers, blokhutten en sauna’s, het huiselijke leven tussen Finse tapijten en meubilair. Maar pregnanter aanwezig op de overzichtstentoonstelling in het Groninger Museum, is de ongerepte, woeste Finse natuur met zijn grote hoeveelheden hout, water en sneeuw, en de eindeloze luchten met wolken als langgerekte bruidsjurken tegen een strakblauwe hemel.

Gallen-Kallela moet er zijn roots in hebben ontdekt én de roots van zijn volk, vergelijkbaar met de manier waarop Richard Wagner naar de oorsprong van het Germaanse volk zocht. In de late 19de eeuw geen vreemd fenomeen, met al die nieuw opkomende Europese staten en de daarbij gekoesterde nationalistische, patriottische gevoelens. Wat ook voor de Finnen gold: tot aan 1809 eeuwenlang een deel van het Zweedse rijk, en daarna tot 1917 levend onder een Russische bezetting.

Reden ook waarom Gallen-Kallela in zijn werk zoveel aandacht heeft geschonken aan de uitbeelding van sagen en mythen die de Finnen, zij het enkel geestelijk, enige mate van onafhankelijkheid gaven. Buiten de landschappen en vergezichten wemelt het in zijn schilderijen dan ook van woeste krijgers te paard, baardmannen in een boot of bij het kampvuur, naakte vrouwen (waaronder zijn vrouw, die voor hem poseerde) die als sirenes in het water liggen, al dan niet gestorven.

De afbeeldingen zijn gebaseerd op dramatische volksvertellingen die teruggaan op de oorsprong van de Finse volksaard, met name het epos Kalevala, dat voor de schilder een grote rol speelde. Gallen-Kallela heeft er jaren aan gewerkt om aan de vertellingen beelden toe te voegen. Een project – zijn levenswerk, de Great Kalevala – dat hij overigens nooit heeft weten te voltooien. In Groningen hangen talloze schetsen tegen de muur: een modern misaal met handgeschreven teksten, gekrulde kapitalen en talloze ingekleurde illustraties op grijzig papier.

Vreemd is de presentatie van Gallen-Kallela in Groningen niet. Die past in de recente aandacht voor de Finse kunst, met vorig jaar in het Gemeentemuseum Den Haag een grote overzichtstentoonstelling van Finse schilders, werkzaam rond 1900. Ook onlangs geopend: de Helsinki School van Finse fotografen, in De Hallen in Haarlem. Volgende maand in het Groninger Museum de video-installaties en schilderijen van de hedendaagse kunstenaar Osmo Rauhala. En nu dus Gallen-Kallela, bijnaam: de ‘Lords of the Finns’.

Het museale enthousiasme en de publieke belangstelling voor de Finse kunst van de afgelopen 130 jaar kan verklaard worden door de brede aandacht voor realistische kunst, maar beter nog door de blijkbaar algemene honger naar mythische voorstellingen. Niet zomaar een landschap of genrebeeld, maar onbespoten ecoschilderijen van bergen, luchten, zeeën en personen met een vleugje weemoed en religiositeit. Naturalisme dat gekoppeld is aan ‘ietsisme’.

Het werk van Gallen-Kallelala appelleert daar in grote mate aan. De noeste noordeling die met krachtige hand de Finse oerthema’s op het doek slingerde. En daardoor de grondlegger werd van het Finland-gevoel; degene die voor een groot deel verantwoordelijk is geweest voor de eerste beeldende kennismaking met – en alle clichés van – de desolate natie, aan de periferie van het Europese vasteland.

Meer over