beeldvormers

Door alle symboliek verdween het verhaal achter deze iconische foto naar de achtergrond

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: geen allegorische, lege huls.

Bosbranden op het Griekse eiland Evia teisteren het huis van Panayiota Noumidi (81). Haar huis bleef ongedeerd. Beeld Konstantinos Tsakalidis/Getty
Bosbranden op het Griekse eiland Evia teisteren het huis van Panayiota Noumidi (81). Haar huis bleef ongedeerd.Beeld Konstantinos Tsakalidis/Getty

De foto wordt al vergeleken met De Schreeuw, het beroemdste schilderij van de Noorse kunstenaar Edvard Munch uit 1893 – nou, dan weet je het wel. Iconische status gegarandeerd. De overeenkomsten zijn inderdaad frappant: een figuur in het zwart slaakt een kreet van angst en beklemming tegen de achtergrond van een wereld die in brand lijkt te staan. Zelfs de reling van de brug op het schilderij komt terug in de met stenen versierde muur op de foto van de Griekse fotograaf Konstantinos Tsakalidis.

Ook zonder die kunsthistorische vergelijking was zijn adembenemende foto al hard op weg om een van die beeldbepalende foto’s uit het nieuws te worden. Dat heeft vaak, wrang genoeg, met timing te maken. Zoals het onvergetelijke beeld van Alan Kurdi, het 3-jarige Syrische jongetje dat in 2015 aanspoelde op een Turks strand, op het ‘hoogtepunt’ van de vluchtelingencrisis op de Middellandse Zee (althans: het moment dat de media er volop aandacht aan besteedden) uitgroeide tot hét symbool van die verschrikking, zo ontwikkelde zich deze foto de afgelopen week tot hét beeld van de klimaatcrisis. De wereld was er ook klaar voor, na weken van overstromingen, natuurbranden en als klap op de vuurpijl dat IPCC-rapport, waarin de mens met de grootst mogelijke zekerheid als veroorzaker van al die ellende wordt aangewezen.

De Britse Daily Mail plaatste de Griekse foto afgelopen dinsdag op de voorpagina en sprak van ‘apocalyptische klimaatveranderingen’. (Daarna vroeg de krant zich, bijna retorisch, af of het Verenigd Koninkrijk in staat zal zijn om ‘de wereld van de afgrond te redden’, want ook de klimaatcrisis is inmiddels een wedstrijd geworden tussen jongetjes die allemaal graag de langste (arm) willen hebben.)

Ook op sociale media deed het beeld het uitermate goed. De foto werd voor allerlei politieke en activistische karretjes gespannen. De oude vrouw die haar hand tegen haar borst legt, representeerde nu eens de aarde die haar doodskreet slaakt, dan weer een ‘klimaatdrammer’ (dat was in Nederland, waar ‘klimaatdrammer’ een geuzennaam is sinds een oude tweet van demissionair klimaatstaatssecretaris Yesilgöz-Zegerius opdook). Haar huis op het Griekse eiland Evia zou volledig zijn verwoest door de vlammen.

Dat alles was slechts een bevestiging van de kwaliteit van de foto, het logische gevolg van een beeld dat wordt gemaakt op het juiste moment en de juiste plaats. Het kreeg terecht die iconische status. Toch wringt daar ook iets. Door al die symboliek verdween het verhaal achter de foto langzaam naar de achtergrond, terwijl: fotojournalist Konstantinos Tsakalidis was daar toch juist vanwege het verhaal. Of in elk geval: om verslag te doen van de werkelijkheid zoals hij die aantrof op het eiland.

De vrouw op zijn foto is echt, ze is geen allegorische lege huls. Maar bij haar naam ging het al mis – ik deed er verdorie zelf aan mee. De meeste media noemen de 81-jarige ‘Ritsopi Panagiota’, en zo noemde ik haar ook toen ik de fotograaf een mailtje stuurde om te vragen of hij wilde vertellen over de totstandkoming van de foto. Maar zo héét ze helemaal niet, mailde hij terug.

Dit is Panayiota Noumidi. Ze is 81 jaar oud. Haar huis staat er nog, ze is veilig. In een van de weinige online artikelen waarin haar naam correct wordt vermeld, lees ik dat ze op het moment van de foto doodsangsten uitstond vanwege haar man, die was gaan helpen bij het bestrijden van het vuur. Ook hij bleef ongedeerd.

‘Ik kende haar niet’, schrijft Tsakalidis die, afgaande op de hoeveelheid foto’s op de website van Getty, een vermoeiende dagtaak moet hebben aan het fotograferen van de Griekse branden. ‘Verder weet ik niets.’ En dat was dat. Dus misschien moet ik nu ook gewoon maar mijn mond houden.

Meer over