Doe het maar eens na

Hij hoort tot de radiostemmen die er altijd leken te zijn, maar nu zoetjesaan uit de ether verdwijnen - 'de sprekende coniferen van Hilversum'....

Een wel zéér goede morgen, trouwe muziekvrienden

Wie zondagochtend om tien uur deze woorden hoort, weet dat de wereld nog in orde is. Elders mag er niets dan honger en ellende wezen, binnen snort de poes, flakkert het theelicht en klinkt een warme radiostem die vertelt over al het moois dat hij voor ons in zijn platenkoffertje heeft meegenomen. Willem Duys presenteert zijn Muziekmozaïek - al 37 jaar lang.

Judy Garland, Thijs van Leer, Barbra Streisand, Louis van Dijk, Yves Montand, Rogier van Otterloo, Toots Thielemans, Quincy Jones, Rita Reys - het zijn de goudomrande namen van de Lichte Muziek, die Duys al die jaren met zoveel toewijding heeft opgepoetst, dat hij er zelf ook een beetje goudomrand van is geworden.

Duys mag als enige in Hilversum de befaamde zanger X 'mijn goede vriend' noemen, of vertellen hoe laat het vorige week geworden was op het intieme feestje bij zangeres Y. En omdat hij de luisteraar zo gul in zijn ervaringen laat delen, voelt die op zijn beurt hoe hij toegang krijgt tot een uitverkoren wereld waarin lelijkheid geen plaats heeft en pijn nooit veel erger wordt dan Anita Kerr die A House is not a Home zingt.

Dat illusionaire weefsel van wederzijds begrip - opgeroepen door als mantra's herhaalde aanprijzingen ('lieve muziekvrienden') en een licht bezwerend flux de bouche - is helaas geen lang leven meer beschoren. Zondag neemt de 70-jarige presentator afscheid van de radio met een extra lange aflevering van Muziekmozaïek. Niet omdat hij moet - de AVRO gunde Duys net als Hiltermann 'een mondeling contract voor het leven' - maar omdat hij zelf wil.

'Hij had nog wel jaren door kunnen gaan', zegt Imme Schade van Westrum, sinds 1979 de vaste producer van Muziekmozaïek. 'Maar een paar zaterdagen geleden belde hij AVRO-directeur Boudewijn Klap. Hij zei: ''Boudewijn, ik stop''. Hij was heel kort en legde meteen de hoorn erop.'

De achtergrond van Duys' besluit is geen geheim. Sinds hij vorig jaar werd getroffen door een lichte beroerte gaat het praten hem moeilijker af. Het is in de uitzending te horen. Soms lijkt het of de presentator met een flinke slok op achter de microfoon zit. De luisteraars malen er niet om (de luistercijfers blijven al jaren jaloersmakend hoog), maar Duys vindt kennelijk dat hij beter de eer aan zichzelf kan houden.

'Het is een moeilijk te stoppen man', zegt NCRV-collega Skip Voogd. 'Na zijn ziekte heeft hij met enorme wilskracht allerlei therapieën gevolgd. Maar ik vermoed dat hij zijn laatste uitzendingen nog eens heeft teruggehoord, en vervolgens de knoop heeft doorgehakt. Dat het zo eindigt, vind ik wel tragisch.'

Duys is een echte radioman, vindt NOB-geluidstechnicus Beer Gertenbach. 'Zijn presentatie klinkt moeiteloos, maar doe het maar eens na. Vrijwel alles gaat à l'improviste, zonder uitgetikte tekst. Hij gaat gewoon zitten en begint te praten. Duys is fotogeniek voor de radio, zeg ik altijd. Je kan 'm op z'n hoofd zetten en dan klinkt hij nóg goed.'

Leo Boudewijns, die Duys in diverse directiefuncties in de platenbranche meemaakte, vindt hem een pionier. Vóór Duys was er alleen de 'oer-dj' Frans Nienhuijs (Men vraagt en wij draaien), die 'op vooroorlogse moord- en brandtoon' de plaatjes aan elkaar praatte. Duys, wellicht geïnspireerd door de voorbeelden van Radio Luxemburg, introduceerde een heel andere toon. 'Hij trok zijn zwoele stem aan en schiep een enorme sfeer. Nu heb je op alle zenders presentatoren die Duysje spelen, maar hij was jarenlang de enige.'

Dat was het lieve stemgeluid van Oscar Peterson, die u kent als een groot pianovirtuoos

Gertenbach vindt Duys 'een makkelijke man' om mee te werken. 'Doris Day, Peggy Lee, Rosemary Clooney, dat is ook míjn muziek. Soms zeg ik iets als: moet je die trombone horen. Dat neemt hij dan meteen mee in zijn tekst.' De laatste maanden heeft de geluidsman extra werk om Duys' versprekingen en slissers uit de montage te knippen. 'Niet dat hij daar om vraagt, maar ik vind dat hij het verdient. Hij stelt geen speciale eisen aan hoe hij overkomt. Toch roep ik vaak ''ik ga eerst je stem een beetje geilig maken''. Ik wil dat het mooi en warm klinkt.'

Schade van Westrum beaamt dat Muziekmozaïek uit de losse pols wordt gemaakt. Duys komt eens in de veertien dagen over uit Zuid-Frankrijk, waar hij al twintig jaar woont, om in Hilversum twee afleveringen op de band te zetten. Het voorbereidende werk is door Schade van Westrum gedaan: hij heeft de platen uitgezocht en de thematische 'bruggetjes' bedacht. 'We zien elkaar een kwartier voor de uitzending, Willem zegt dan misschien dat hij die of die plaat ook nog wil, en om 10 uur begint het. Omdat we zo op elkaar zijn ingespeeld, doen we het zonder draaiboek. We hebben wel geprobeerd het vast te leggen, maar dat werd meteen minder spontaan. In de studio giert de stress en dat is goed. Ook bij Willem, al hoor je er niets van.'

Mooier, warmer, strálender zingen is haast niet mogelijk

Jan Corduwener, voormalig directeur van de platenfirma Phonogram, noemt Duys 'een instituut, iemand die zéér veel voor de Nederlandse platenindustrie heeft betekend'. Hij vermoedt dat de presentator een beetje de lol heeft verloren sinds Muziekmozaïek niet meer live kan. 'Vroeger kon je op zondagochtend horen wat zich zaterdagavond bij Rogier van Otterloo had afgespeeld. Maar toen Mel Tormé begin deze maand op zaterdag overleed, kon hij pas een week later reageren. Dat moet hem dwarszitten.'

Niet alleen de luisteraars treuren om Duys' vertrek. De talrijke Nederlandse artiesten die door hem op weg zijn geholpen (van Martine Bijl tot Mathilde Santing), zullen hem node missen. 'Omdat Duys Duys was, werd er naar hem geluisterd', zegt Leo Boudewijns. 'Als hij zei: dit is fantastisch, dit moet u kopen, dan had je de volgende maandag een run op de platenwinkels.'

Niet dat hij zo nodig het volk wilde opvoeden, denkt Boudewijns: 'Hij vindt het mooi en kan zich niet voorstellen dat anderen het níet mooi vinden. Hoor nou toch wat ik nu weer heb - dat is zijn drijfveer. Een heel goeie natuurlijk.'

Corduwener was regelmatig met Phonogram-nieuws in Muziekmozaïek te gast en kon zodoende ervaren wat een behulpzaam zetje van Duys vermag: 'Het succes van Laura Fygi en André Rieu is op zondagochtend begonnen.'

Een tijdlang was Duys verslingerd aan de Second waltz van Sjostakovitsj, die in Frankrijk populair was dankzij een tv-reclame. Corduwener zat op een goede dag met krant en koffie bij de radio, hoorde Duys het plaatje aanprijzen en kwam op een idee. De Second waltz zou kort daarop de grote trekker worden van Rieu's eerste cd. 'Ook de versie van Rieu heeft hij wekenlang gedraaid. Imiddels is het de best verkochte Nederlandse plaat aller tijden. En dat begon bij Duys.'

De boze geruchten die beweren dat in Duys' platenkeuze ook eigenbelang viel te bespeuren, interpreteert Boudewijns als 'kinnesinne'. 'Hij is handig, hij kent de kanalen. Dat maakt soms afgunstig. Er is herhaaldelijk ruzie en kabaal geweest, maar ik moet zeggen dat Willem er altijd schitterend doorheen is gekomen.'

'Je hoorde weleens dat de dokter van Duys jarig was. Zo'n man werd dan wel in het programma genoemd', herinnert Skip Voogd zich. 'Ja hoe gaat dat in die branche.'

Een uiteraard dáverend applaus voor deze entertainer

Aad Bos, voormalig VARA-programmamaker, heeft gemengdere gevoelens. 'Ik heb altijd bewondering gehad voor zijn flair van praten. We hebben ook een tijdje op hetzelfde tijdstip gezeten. Hij op Radio 2 en ik op Radio 3, met Sterke koffie, gekruid geluid. Echte overlappingen in onze muziekkeuze waren er niet. Hij had niets met het fenomeen popmuziek, hè? Hij draaide het weleens, maar dat ging dan met veel omhaal van woorden: het is popmuziek, maar tóch mooi - in die trant.

'Ik had inhoudelijke bezwaren tegen zijn muziekkeuze. Het waren altijd die tussenvormen die hij de hemel in prees. Het mocht geen échte jazz zijn, want dat kon niet, het mocht geen echte opera zijn, want dat was weer te zwaar. Lee Towers, ook zoiets. Die man kan natuurlijk helemaal niet. Zeker niet als je ook Sinatra draait. Wat merkwaardig, dacht ik dan. Is dat nu een kwestie van smaak, of zijn er soms zakelijke belangen?'

De VPRO ging begin jaren zeventig de confrontatie met de gids van de Goede Smaak aan. Voor hun eigen Joe Blow Show plukten Jan Donkers en Wim Noordhoek aankondigingen uit Duys' programma, die door hun volslagen andere muziekkeuze in een hilarisch perspectief kwamen te staan.

U hebt het góed gehoord, dit waren de klanken van ons nationale volkslied, Het Wilhelmus

'Ach god, ach ja', zegt Wim Noordhoek. 'Wij ontdekten dat die teksten eigenlijk bij alle muziek passen. Het zijn een soort all purpose-aankondigingen: ''Let u eens op dat magnifieke middendeel'' of ''en nu gaan we dansen''. Ik heb een keer een hele VPRO-uitzending door Duys laten presenteren. Dat kon makkelijk.'

Anders dan Donkers, die Duys nog altijd een 'dubieuze figuur' noemt ('dat loze gebabbel'), is Noordhoek vervuld van compassie. Duys hoort voor hem tot de radiostemmen die er altijd leken te zijn, maar nu zoetjesaan uit de ether verdwijnen - 'de sprekende coniferen van Hilversum', zoals hij het formuleert.

'Iemand heeft eens gezegd dat de stem van G.B.J. Hiltermann aan warm eten doet denken. Duys heeft dat ook. Het is de geur van een nette huiskamer op zondagmorgen.'

Meer over