GamerecensieDisco Elysium

Disco Elysium: The Final Cut is een briljante game waar je nooit klaar mee bent ★★★★★

Het spel werd ontwikkeld uit een sciencefictionroman van de Estische schrijver en progrockzanger Robert Kurvitz.

In het fraaie decor van Disco Elysium is de Sovjet-geschiedenis nooit ver weg. Beeld
In het fraaie decor van Disco Elysium is de Sovjet-geschiedenis nooit ver weg.

Disco Elysium is ongeveer een uur bezig wanneer ik het hoofdpersonage met de joystick van mijn playstation richting een boekwinkeltje stuur. Ik speel een detective die een paar dagen eerder in een aftands post-Sovjetstadje arriveerde om een moord te onderzoeken, maar vanochtend werd ik wakker op de vloer van mijn hostel, omringd door lege drankflessen. Mijn das zwiepte rondjes aan de plafondventilator. Mijn badge en pistool zijn verdwenen. De kater is zo heftig dat ik álles ben vergeten, ook wie ik ben en wat ik doe. Maar de meeste mensen spreken mij aan als detective, onder wie een zeer correcte man die zich voorstelt als mijn collega. Hij lijkt me niet iemand die anderen voor de gek houdt.

Steden zijn gehavend in Disco Elysium door pogingen tot revolutie. Beeld
Steden zijn gehavend in Disco Elysium door pogingen tot revolutie.

Hoe krijg ik vat op deze toestand? Misschien helpt literatuur om de hoofdpijn even te verdringen en de wereld weer een beetje te begrijpen. Het spel geeft me in ieder geval de mogelijkheid, dus daar gaan we.

Ik klik op het schap met misdaadboeken en mijn detective begint onbedaarlijk te mopperen – het tekstvak aan de rechterkant van het scherm stroomt vol mooie, meanderende zinnen. Schandelijk! Misdaadromans zijn een verkeerde interpretatie van het zware dagelijkse werk van de echte politie. Zo opwindend is detectiveonderzoek niet. Belangrijker nog, die rotboeken negeren de psychologische ontbering die rechercheurs moeten doorstaan. Steeds weer staan ze in contact met mensen die door de slechtste periode van hun leven gaan.

Het lijkt alsof een flard van een persoonlijk wereldbeeld opkrabbelt uit het gat in mijn geheugen. Het spel geeft de keuze: wil ik een lijstje van de beschikbare boeken bekijken (en laat ik me wellicht inspireren door zo’n fictionele sensatiedetective) of wil ik niets weten van dit boekengenre (en blijf ik een somberende cynicus)?

Sterk, hoe Disco Elysium hier zichzelf beschrijft. Het bekroonde cultspel – in 2019 uitgebracht op pc en sinds eind maart in een uitgebreide editie ook verkrijgbaar op de playstation – is in zekere zin zo’n pulpdetectiveroman, inclusief de existentiële dimensie waar het hoofdpersonage zo naar snakt.

Net als in Twin Peaks verdwijnt het misdaadonderzoek in Disco Elysium al snel naar de achtergrond. Beeld
Net als in Twin Peaks verdwijnt het misdaadonderzoek in Disco Elysium al snel naar de achtergrond.

Die extra laag is door de spelontwikkelaars op unieke wijze vormgegeven. De speler bevindt zich een groot deel van de speelduur in het brein van het hoofdpersonage, waar 24 verschillende onderdelen van zijn bewustzijn onophoudelijk met elkaar in dialoog zijn. Denk aan het Pixar-meesterwerk Inside Out (2015), waarin een vijftal emoties van een pubermeisje als personages in haar hoofd leven, maar dan in veelvoud, in een heerlijk zwartgallig, mysterieus en politiek geladen film-noiruniversum.

Die breinonderdelen kunnen naar keuze van de speler apart worden ontwikkeld, waardoor het verloop van het spel voor iedere speler zijn eigen nuances, zijpaden en details bevat. Neem eenvoudige aspecten als ‘empathie’, ‘logica’ en ‘autoriteit’, maar ook de intuïtieve eigenschap ‘inland empire’, die je in staat stelt tot krankzinnig associëren.

Het klinkt ingewikkeld, maar het tegendeel is waar. Aan de basis van Disco Elysium ligt een vrij eenvoudig idee: dat ons brein soms met onze gedachten aan de wandel gaat. Denk aan een binnenpretje dat zich soms uit het niets manifesteert. Een plotselinge herinnering aan iemand doordat een schilderij in het museum of een acteur op tv op diegene lijkt. Een droom waaruit je verward ontwaakt, die je doen en laten aan het begin van de ochtend beïnvloedt. Disco Elysium stelt de vraag: wat als je al die deeltjes van het brein exact zou kunnen sturen?

Het verhaal van de game, buiten de geest van de detective, doet ondertussen niet onder voor het ingenieuze spelsysteem. Net als in de tv-serie Twin Peaks of Thomas Pynchons Inherent Vice verdwijnt in Disco Elysium het misdaadonderzoek vlot naar de achtergrond.

Algauw stuit ik op een conflict tussen havenwerkers en het bedrijf waar ze in dienst zijn, probeer ik te reconstrueren hoe een auto in een nabijgelegen rivier is beland en help ik een groepje ravers met het stichten van een nachtclub in een vervallen houten kerk. Tegelijk tettert het ‘electrochemistry’-deeltje van mijn brein onophoudelijk door mijn gesprekken: of ik zo snel mogelijk wil overgaan tot het snuiven van speed en het drinken van grote hoeveelheden alcohol.

De Estse Sovjet-geschiedenis is in het fraaie decor nooit ver weg: de stad is zichtbaar gehavend door een recente poging tot revolutie, gebouwen zijn kapotgeschoten, oude mannen spelen petanque in de krater van een bominslag. De inwoners van het stadje zijn vatbaar voor radicale politieke ideologieën, van het vroegere communisme tot hedendaags fascisme.

Ook hier kan de speler mee experimenteren. Salueren voor een buste van een gevallen communist? De vrijemarktideoloog uithangen en snelle dealtjes sluiten? Je voordoen als fascist om een door rassentheorie geobsedeerde bewaker te manipuleren? Ik voel me vies bij die laatste mogelijkheid, maar het kan allemaal. Heel behendig zet de game via terloopse dialogen de vatbaarheid voor allerlei politieke richtingen uiteen.

De schilder Aleksander Rostov is verantwoordelijk voor de aankleding van Disco Elysium.  Beeld
De schilder Aleksander Rostov is verantwoordelijk voor de aankleding van Disco Elysium.

Disco Elysium is het geesteskind van de 36-jarige Estse schrijver en voormalig progrockzanger Robert Kurvitz. In 2013 publiceerde hij zijn debuutroman Püha ja õudne lõhn (Sacred and Terrible Air), een sciencefictionverhaal over een kapotgeschoten stad die herstelt van een mislukte revolutie. Kurvitz beschouwde zijn schrijverschap als mislukt: zijn boek verkocht slechts duizend exemplaren en de schrijver zakte gedurende drie jaar in depressie en drankverslaving. Tot de bevriende auteur Kaur Kender hem aanmoedigde zijn roman om te vormen tot de populairste uiting van 21ste-eeuwse kunst: een computergame. Ook olieverfschilder Aleksander Rostov werd betrokken bij het project: hij zou de stad en zijn inwoners tot leven schilderen.

Vanuit een gekraakte kunstgalerij in de Estse hoofdstad Tallinn, tussen de duivenstront, stichtten ze in 2016 een eigen studio, ZA/UM, een naam die verwijst naar een onvertaalbare fantasietaal van Russische avant-gardedichters uit de vroege 20ste eeuw. ZA/UM is volgens de oprichters meer dan zomaar een gamestudio. Ze zien zichzelf liever als culturele beweging – een kunstenaarscollectief dat toevallig een game heeft gemaakt.

Vermeldenswaard is hun anekdote over het startkapitaal. Medeoprichter Kender zou daarvoor zijn Ferrari hebben verkocht, die volgens de overlevering ooit had toebehoord aan de befaamde Zweedse B-acteur Dolph Lundgren. ‘Een vrij sneue Ferrari’, aldus Kender. ‘De goedkoopste die er is.’ Te geestig om stuk te checken.

Een jaar na de oprichting verhuisde de ZA/UM-beweging met hulp van een Estse zakenman naar kantoren in Londen en Brighton, waar het team eenvoudiger kon worden uitgebreid met mensen die daadwerkelijk wisten hoe een game wordt gemaakt. Kurvitz had hooguit ervaring als bedenker van eigen varianten van bordspellen à la Dungeons and Dragons. Hij liet zijn team kijken naar de role playing game (RPG) Planescape: Torment (1999), wat hem betreft een toonbeeld van een geslaagd huwelijk tussen videogames en literatuur.

Ze wilden ‘innoveren als gekken’, zei Kurvitz tegen gamewebsite GameSpot. Zo ontstond het idee om gedurende een groot deel van het spel in het hoofd van de detective te dwalen.

Het bleken ingrediënten voor een volwaardige culthit. Vorige maand telden de makers wereldwijd ruim een miljoen verkochte exemplaren – een groot succes voor een relatief kleine studio.

Terwijl de aftiteling na 42 uur spelen voorbij rolt, denk ik aan de talloze onontdekte paden die tijdens eventuele nieuwe spelronden op me wachten. Scenarist Kurvitz beweert dat zijn verhaal zelfs na 120 uur nog niet al zijn geheimen heeft prijsgegeven. Disco Elysium is een gelaagd en grillig meesterwerk – de gedachte dat je op het eind pas eenderde van deze wereld hebt ontdekt, geeft een zeldzaam rijk gevoel.

Disco Elysium: The Final Cut

Game

★★★★★

Verkrijgbaar op pc, Mac, playstation 4, playstation 5 en Stadia.

Later dit jaar volgen de Xbox en Nintendo Switch.

null Beeld

Driemaal bekroond

Disco Elysium verscheen in 2019 op pc en werd vorig jaar april driemaal bekroond met een British Academy Games Award: voor beste debuut, beste verhaal en beste muziek. Een op de game gebaseerde tv-serie is aangekondigd. Ook wordt gewerkt aan een Engelse vertaling van Robert Kurvitz’ in Estische geschreven roman Püha ja õudne lõhn (Sacred and Terrible Air), waarop het spel is gebaseerd. Het afgelopen jaar werkten de makers aan een rijkere versie van de game, The Final Cut, met nieuwe verhaallijnen en een waslijst aan stemacteurs die de tekst van driehonderd personages in het spel hebben ingesproken.

Meer over