concertrecensieklassiek

Dirigent Lorenzo Viotti toont in grote lijnen steeds hetzelfde ★★★☆☆

Er is één constante: welke passage Viotti ook dirigeert, steeds is er die gepijnigde blik. Het optreden van violist Simone Lamsma in de ZaterdagMatinee, bleek een groter succes.

Dirigent Lorenzo Viotti in een repetitie met het Nederlands Philharmonisch Orkest in het Concertgebouw in Amsterdam. Beeld Melle Meivogel
Dirigent Lorenzo Viotti in een repetitie met het Nederlands Philharmonisch Orkest in het Concertgebouw in Amsterdam.Beeld Melle Meivogel

Gaat de klassieke muziek in Nederland het voetbal achterna en worden we een opleidingsland? Als we kijken naar de chef-dirigenten die de laatste jaren bij de Nederlandse symfonieorkesten zijn aangesteld, valt op dat steeds weer voor jonge mensen wordt gekozen. Jong wil in dit geval zeggen: twintigers en dertigers die aan het begin van hun carrière staan. (Een gewilde dirigent kan als de gezondheid het toelaat tot hoge leeftijd doorgaan, zie de 93-jarige Herbert Blomstedt. Vandaar: jong.)

De kortste verklaring is dat met de honoraria in bijvoorbeeld Duitsland niet valt te concurreren, maar er moeten ook andere redenen zijn voor de verjonging. De strikte hiërarchische cultuur in orkesten kalft af, top-down is uit. Een orkest dat met beide benen in de samenleving staat, moet ook op sociale media en het liefst op tv aanwezig zijn. Iedere orkestdirecteur zal zeggen dat het natuurlijk om de muziek gaat, om ‘de chemie’ met de musici, maar een goed hoofd voor de profielfoto van je organisatie komt zeker niet slecht uit.

Enter Lorenzo Viotti. De aankondiging dat de uitdagendste dirigentenbaan – die bij De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest (de vaste partner in het operahuis) – naar een destijds 29-jarige Zwitser ging, leidde twee jaar geleden tot de grootste verbazing. Hij had toen nog nooit bij De Nationale Opera in de orkestbak gestaan en pas één symfonisch programma bij het orkest gedirigeerd. In september begint Viotti pas officieel, maar zijn donderdag gestreamde optreden vanuit het Amsterdamse Concertgebouw voelde al als een officieuze inauguratie.

Eerste stuk op het programma: de drie Nocturnes van Claude Debussy. Viotti – driedelig kostuum van goede stoffen, het gezicht van een Disney-prins – zet Nuages kalmpjes in. Er volgt een fraaie solo op de althobo. De klank van het orkest is heel schoon, doorzichtig: geen wolken hier, maar een heldere hemel. Het verhalende aspect blijft achter. Je zou iets meer voortgang willen voelen. Niet elke maat in het tweede deel, Fêtes, is gelijk, maar het is feestelijk op een gedistingeerde manier.

Een stream recenseren blijft verre van ideaal. Een klankregisseur en een opnametechnicus hebben voorwerk verricht: ze hebben de boel gemixt en instrumenten uitgelicht, zodat je de harp in Fêtes beter hoort dan op de meeste plekken in de zaal. Beeld maakt het nog lastiger: je kunt nog zo goed getrainde oren hebben, wie een trompet ziet, zal die trompet harder horen. Het voordeel is dat we de dirigent dichter op de huid zitten: als de opera weer open mag, zullen we hooguit Viotti’s achterhoofd kunnen zien.

De aanstelling van dirigent Lorenzo Viotti bij De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest leidde twee jaar geleden tot  verbazing. Beeld Melle Meivogel
De aanstelling van dirigent Lorenzo Viotti bij De Nationale Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest leidde twee jaar geleden tot verbazing.Beeld Melle Meivogel

Maar wat hij ons toont, is in grote lijnen steeds hetzelfde. Viotti blijkt een aanwezige dirigent, vaak meeneuriënd, wiens brede slag er ook telkens maar mooi uit moet zien. Het meest opmerkelijke: of het nou in het batonloos gedirigeerde Sirènes of in de Zesde symfonie van Tsjaikovski is, steeds zien we die gepijnigde blik.

De Zesde van Tsjaikovski heeft als bijnaam de Pathétique, het gevolg van een vertaalfout, en als we Viotti mogen geloven, zit er pijn in elke maat, in elke noot. Het leidt tot een wat eendimensionale lezing: er mag best iets tegenover deze emotionele donkerte staan. Het slepen, het aanzwellen, het is allemaal té. Dat is het al zonder beeld. De blik werkt als versterker.

Het was bijzonder om zaterdag voor het eerst sinds begin september toch weer even zelf de klankregisseur te kunnen zijn in het Concertgebouw. Bij de ZaterdagMatinee kon pers weer meeluisteren in de zaal. Het duurde een hele Zevende symfonie van Sibelius om te wennen, te navigeren in de veranderde, want bij gebrek aan mensenvlees hollere akoestiek, dat wel.

Het ging dan ook niet om die symfonie, maar om het stuk dat daarna werd gespeeld. Het Radio Filharmonisch Orkest, Olari Elts (volgens de organisatie de eerste gevaccineerde dirigent waarmee het orkest werkte) en solist Simone Lamsma speelden het Eerste vioolconcert van Nikolaj Roslavets (1881-1944). Roslavets was een vernieuwer, muzikaal verwant aan Skrjabin, die in de Sovjet-Unie als volksvijandig werd bestempeld. Het concert uit 1925 mocht niet worden uitgevoerd en dook pas in 1989 weer op.

Het blijkt een stuk van de buitencategorie. Lamsma viel in voor Alina Ibragimova, die niet kon komen wegens reisbeperkingen. Wat een wonder dat ze zich dit veertig minuten durende stuk in tien dagen eigen maakte. Het is een transparant geschreven en toch koortsachtig werk, sferisch-modernisme. Het handjevol orkestmedewerkers en de eenzame recensent op het balkon zullen Lamsma’s prachtig gespeelde, extatische cadens niet snel vergeten.

Lorenzo Viotti dirigeert het Nederlands Philharmonisch

★★★☆☆

4/3, online vanuit het Concertgebouw, Amsterdam.

Simone Lamsma soleert in het Eerste vioolconcert van Roslavets

★★★★☆

6/3, Concertgebouw, Amsterdam. Terugluisteren via radio4.nl.

Opera Forward

De Nationale Opera heeft de resterende producties van dit seizoen geannuleerd. In mei zou Anna Bolena (Gaetano Donizetti) worden opgevoerd en in juni La damnation de Faust (Hector Berlioz). Het Opera Forward Festival, van 18 t/m 21/3, gaat wel door, maar online in verkleinde vorm. Het festival moet een brug slaan tussen opera en andere kunstvormen. Ook gaat de kinderopera Een lied voor de maan van Mathilde Wantenaar in première: zij brengt de dierenwereld van schrijver Toon Tellegen tot leven.

Meer over