Historische film

Die andere Heimat

In dit nieuwe deel van zijn Heimat-reeks, keert Edgar Reitz terug naar tachtig jaar vóór het eerste deel

Jakob is anders dan de anderen. Draagt iedereen in het gezin Simon zijn steentje bij als er gewerkt moet worden in de smederij van vader, puber Jakob is op die momenten onvindbaar. Hij heeft zich verloren in de boeken die zijn oom hem heeft toegestopt. Of hij zwerft langs de randen van het dorp, waar hij wegdroomt bij de golvende panorama's die het landschap biedt. Langs de horizon ziet hij dan de hoog bepakte wagens achter de paarden: weer een stoet volksverhuizers die het land verlaat, op zoek naar een beter heenkomen.

Het is 1842 en in Duitsland heerst grote armoede.

Welkom terug in Schabbach, het fictieve Duitse stadje in de wel bestaande Hunsrück, de glooiende streek tussen Rijn en Moezel, ongeveer ter hoogte van Luxemburg. Het decor waartegen regisseur Edgar Reitz (81 inmiddels) in 1984 geschiedenis schreef met zijn bijna zestien uur durende dorpskroniek Heimat. Daarin toonde hij het leven van de familie Simon en andere Schabbachbewoners in de jaren 1919-1982, een tijdperk waarin in Duitsland grote dingen gebeurde. Maar wat Reitz vooral liet zien was eigenlijk het tegenovergestelde: hoe het leven in Schabbach ondanks die gebeurtenissen eigenlijk altijd gewoon doorging. En hoe de mensen niet wezenlijk veranderden.

De critici kwamen destijds superlatieven te kort. De hulde betrof niet alleen de mooie bespiegeling over continuïteit, 'Heimweh und Fernweh' (voor dat eerste bestaat wel een Nederlands woord, voor dat tweede opvallend genoeg niet) die Reitz gaf, maar ook de puur filmische stijl waarin hij zijn kroniek vormgaf. Zelf noemde hij wat hij maakte later 'anti-televisie': kalme, breed uitgesponnen scènes die met een even bedaarde montage ver af staan van wat we van televisie (en Hollywoodfilm) gewend zijn.

Negen jaar na Heimat volgde Heimat 2 (ruim 25 uur), waarin Reitz het belangrijkste personage uit deel 1 tussen 1960 en 1970 in München laat studeren. En al bevinden we ons dan in de grotemensenwereld, ook in dit tweede deel valt op dat de grote gebeurtenissen (radicaliserend studentenprotest) slechts een bijrol spelen: hoofdpersoon Hermann studeert aan het conservatorium en begeeft zich in de betere kringen, waar het discours slechts indirect over de actualiteit gaat. Hermann wordt geen man van grote ideeën of daden: aan het eind van de serie keert hij gedesillusioneerd terug naar Schabbach, het dorp dat hij in deel 1 vol wrok had verlaten.

Elf jaar later volgde een derde deel (ruim elf uur), over de jaren 1989-2000, beginnend bij de val van de Muur. Waar in de eerdere delen dromen en verlangens botsten met een werkelijkheid waarin continuïteit veranderingen onzichtbaar maakte, verandert er veel in deel 3, wat niet langer in lijn is met de geestesgesteldheid van de hoofdpersonen. Hermann, oud inmiddels, omarmt nu juist de stilstand.

Die dwarse houding van de hoofdpersoon is ook wat het verhaal in Die andere Heimat voortstuwt. De bijna vier uur durende film neemt ons weliswaar mee terug naar Schabbach, maar omdat er een gat in de tijd gaapt van bijna 80 jaar, is Chronik einer Sehnsucht, zoals de ondertitel luidt, zeker ook een zelfstandige film. Toch valt vooral de grote mate van overeenkomst op die Reitz wil tonen tussen de eenvoudige dorpsbewoners van 1842-1843 en die van 1919, 1960 of 1982. Hij stipt maatschappelijke ontwikkelingen aan maar dat bijvoorbeeld Karl Marx in die twee jaar radicaliseert en publiceert over de armoede in de Moezelstreek, bereikt Schabbach niet. Jakob ziet op een nacht, als hij weer eens huis en dorp is ontvlucht, hoe over de rivier een vlot komt aandrijven met daarop een groepje revolutionairen dat drinkt en zingt. Hij monstert aan, wordt beschoten door Pruisische militairen, maar verder dan het volgende dorp, waar zijn zus woont, komt hij niet.

'Pas maar op met wat je droomt', zegt zijn oma tegen Jakob. 'Dromen worden nog weleens bewaarheid.' Het is voor Jakob geen reden zich te matigen.

Dieper duikt hij weg in de wereld van de indianen, die zijn boeken nauwgezet beschrijven. En sterker wordt zijn verlangen. Hij is er zelfs van overtuigd dat hij de volgende emigrant zal zijn die het dorp verlaat, naar Brazilië, waar hij de indianen in hun eigen taal te woord zal kunnen staan.

Net als in zijn andere Heimat-films tekent Reitz Schabbach en zijn mensen met veel geduld en aandacht - soms heb je het idee te gast te zijn in een openluchtmuseum, zo gedetailleerd gaat hij in op het werktuig of de werkzaamheden van Jakobs vader, de smid.

En net als in Heimat 1 doet hij het grotendeels in zwart-wit. Sporadisch is een deel van het beeld ingekleurd, wat de toch al zo voelbare symboliek nog wat aanzet. Het is een zwaarwichtigheid waar je tegen moet kunnen. Zoals je ook moet wennen aan de gedragen manier van acteren die Reitz zijn acteurs oplegt.

Doe je dat, dan verdrink je bijna vier uur lang in een aangrijpend familiedrama. Want naast Jakob is er ook zijn broer, die terugkeert na zijn diensttijd in het Pruisische leger en voornemens is een stoommachine te bouwen; zijn moeder, die naarmate de jaren vorderen steeds meer last van haar longen krijgt; zijn zus die het in haar hoofd haalde met een katholiek te trouwen, door haar vader verstoten werd en haar man volgde naar diens wijngaard in het naburige dorp dat in een compleet andere wereld lijkt te liggen. En er zijn de twee meisjes, die zich op een dag, buiten het dorp, zomaar naakt aan hem tonen. Ze wanen zich onbespied en rollen bloot, door het natte gras, van de heuvel af in de hoop zo van hun huiduitslag af te komen.

Deze mensen zijn de hoofdrolspelers in de vier seizoenen die Reitz ons toont. Vier seizoenen waarin iedereen zo zijn dromen heeft - of het nu is over verre landen of over een gezin in Schabbach - waaruit hij keer op keer door de onbarmhartige natuur of door andere mensen wakker wordt geschud. Want oma's mogen wijs zijn, dromen blijven in de zompige werkelijkheid van Schabbach toch vooral dromen.

Triomftocht

Televisiedrama stond in de jaren tachtig niet in hoog aanzien. Filmers en tv-makers leefden nog in gescheiden werelden. En toen was daar in 1984 ineens Edgar Reitz, die met televisiegeld (ARD) een filmisch meesterwerk afleverde dat zijn weerga niet kende: 16 uur film, een script van meer dan 2.000 pagina's, 71 grote rollen en 310 kleinere, bijna 6.000 schrijfuren, 557 draaidagen en 117 montagedagen. Heimat legde, hoe moeilijk ook met die omvang, een triomftocht af langs festivals en filmtheaters die de serie aaneengesloten vertoonden. Vanaf september 1985 volgde vertoning op (de Nederlandse) tv.

undefined

Meer over