Boeken

Deze verhalen van Philippe Claudel zijn als een vrije muzikale oefening ★★★★☆

De nieuwe verhalenbundel van Philippe Claudel is een raadselachtig boek, onaf als de geschiedenis, virtuoos en vrij. Ook in duistere passages, over oorlog en geweld, behoudt de schrijver zijn lichte toets.

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

In Fantaisie allemande, vertaald als Een Duitse fantasie, brengt Philippe Claudel vijf verhalen samen die hij los van elkaar schreef. In een woord aan de lezer legt hij uit waarom hij ze toch samen heeft willen publiceren, en hoe in het proces van bewerken iets van een roman is ontstaan. Toen hij de verhalen als speelkaarten voor zich op tafel legde, bemerkte hij dat ze in elkaar echoden, en dat er eenzelfde donkere grondtoon in klonk. Die toon verklaart hij vanuit zijn fascinatie voor Duitsland, het land aan de overzijde van de grens dat hem altijd evenzeer aantrok als ontzag inboezemde. Als bewoner van de grensstreek werd Claudel zijn leven lang beheerst door dit mengsel van bewondering en vrees voor het buurland en zijn geschiedenis.

Ook inhoudelijk bestaat er verband tussen de verhalen. De Tweede Wereldoorlog is een weerkerend thema, tegelijkertijd voedingsbodem en decor. Telkens weer gaat het om het gewicht van de geschiedenis dat drukt op een volk, en om hoe mensen die geschiedenis collectief en individueel verwerken. Claudel noemt het functioneren van het geheugen ‘een van de grootste menselijke mysteries’; hoe wij soms in staat zijn het verschrikkelijke gewicht van de geschiedenis te dragen, maar met allerlei mechanismen pijnlijke materie liever vermijden. Hij verwijst daarbij niet naar onze tijd en onze omgang met de geschiedenis. Hij wil dat het boek werkt zoals de literatuur gewoon is, via suggestie. Het boek zal zijn werking moeten vinden in de hoofden van de lezers.

Niet alles klopt

Om dit effect te bewerkstelligen heeft hij de verhalen onderling sterker verknoopt. Plaatsen en een persoonsnaam komen terug. Gaat het om dezelfde persoon? Dezelfde gebeurtenissen vanuit een ander perspectief? Vergis je niet, zegt Claudel, niet alles houdt verband met alles, niet alles klopt. Het boek is uiteindelijk een Fantasie, een soort vrije, muzikale oefening, waarbij de schrijver zich niet aan de regels van de harmonie houdt.

In het eerste verhaal zien we een soldaat door velden en bossen strompelen, ergens in het oosten van Duitsland. Hier en daar zijn in de desolate omgeving sporen van oorlogsgeweld te zien, maar de oorlog lijkt ten einde. Waarheen is hij op weg? Vindt hij ooit de beschaving? In zijn dromen en gedachten wordt hij gekweld door de vraag wat zijn rol is geweest in de oorlog. En als de zijne een geringe was, welke was dan die van zijn kameraad Viktor, die zich graag verloor in sadistische spelletjes met gevangenen? Er zijn schaarse aanwijzingen voor het beantwoorden van die vragen.

In het tweede verhaal vertelt een oude man over zijn eerste seksuele ervaring, tijdens een concert in een park, vlak na de oorlog. De oudere vrouw die hem inwijdde noemde hem Viktor, maar wie was Viktor? In het derde verhaal heeft een zekere Viktor, decennia na de oorlog, nog altijd nazi-sympathieën. Hij wordt slecht verzorgd door een dom en berekenend meisje in een bejaardenhuis. Wat beweegt haar om hem te kwellen? In het vierde verhaal fantaseert Claudel over het lot van de schilder Franz Marc. De mede-oprichter van de kunstenaarsgemeenschap Der Blaue Reiter stierf in werkelijkheid tijdens de slag bij Verdun in 1916, maar Claudel laat hem voortleven tot 1940. In dat jaar wordt de geesteszieke en ‘ontaarde kunstenaar’ in de verbeelding van Claudel door de nazi’s vermoord. Een Gnadentod heette dat.

Praten met een lichaam

In het slotverhaal volgen we het perspectief van een zwijgzaam meisje dat getuige was van de massaslachting waardoor haar hele familie verdween, een soldaat genaamd Viktor was daarbij betrokken. Tijdens haar omzwervingen rond de boerderij waar zij een heenkomen heeft gevonden, stuit ze in een verlaten fabriek op een verkoold lichaam, waarmee ze een gesprek begint.

Fantaisie allemande is een raadselachtig boek geworden, virtuoos en vrij, onaf als de geschiedenis, en tegelijk een concentraat van stemmingen en ideeën. Het wonderlijke is dat het donker is als de geschiedenis en toch met lichte toets geschreven. Dat zegt iets over het ontzaglijke schrijftalent van Claudel, dat met de jaren alleen maar is gegroeid. Tegelijk vertoont hij de neiging iets te veel uit te leggen, te expliciteren wat de lezer al duidelijk is, en daarmee de suggestiviteit juist los te laten. Dat doet iets af aan de kracht van dit boek en dat is jammer. Claudel kan vertrouwen op zijn pen, en ook op zijn lezers.

null Beeld De Bezige Bij
Beeld De Bezige Bij

Philippe Claudel: Een Duitse fantasie. Uit het Frans vertaald door Manik Sarkar. De Bezige Bij; 160 pagina’s; € 20,99.

Meer over