Oog voor detailBlad

Deze kunstenaars laten de schoonheid in de afbrokkeling zien

Detail uit ‘Bloemstilleven, anemonen en bladeren’, 1889, van Floris Verster.  Beeld Groninger Museum
Detail uit ‘Bloemstilleven, anemonen en bladeren’, 1889, van Floris Verster.Beeld Groninger Museum

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit.

Soms voelde de afgelopen tijd alsof er een lichtbundel op onze afbrokkeling werd gezet. We kunnen kapot, we verleppen en verdorren, zowel fysiek als geestelijk. De maakbaarheidsbubbel waarin ik opgegroeide knapte als een zeepbel – opnieuw, want dat was al wel eens gebeurd, maar nu zo massief en wereldwijd. Ik zag dit blaadje van Floris Verster; een blad dat niet alleen is verdord en verdroogd, maar ook afbrokkelt, en waarop het volle zonlicht schijnt. In de verf lag even al mijn moedeloze gevoel.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Het knappe is dat Verster dat brokkelige met dikke, droge verf heeft verbeeld. Geen eindeloze streken, maar één stramme, haperende gele verfstreek.

‘Bloemstilleven, anemonen en bladeren’, 1889, van Floris Verster. Beeld Groninger Museum
‘Bloemstilleven, anemonen en bladeren’, 1889, van Floris Verster.Beeld Groninger Museum

Al eerder legden kunstenaars ‘de tijd’ in hun stillevens. Naast bloeiende bloemen ook het daaropvolgende verval. Al in de 17de eeuw zie je soms bruine blaadjes in kleurrijke voorstellingen. Het hoort bij een motto in de kunst: vanitas – het leven is maar kort, maak er wat van, het is zo voorbij. Een simpele bloem kon zo een duwtje geven naar bezinning. Margaretha Roosenboom schilderde bijna gelijktijdig met Floris Verster een veel klassieker bloemstilleven vol frisse kleuren, maar ook daarin maakte ze ruimte voor de aftakeling. Naast een lichtroze pioen proberen blaadjes dapper groen te blijven, maar de randen zijn al bruin. Beide werken waren te zien in de mooie tentoonstelling Stilleven in Museum Gouda, die helaas vroegtijdig sloot vanwege de covidmaatregelen, en die alleen als de musea tijdig heropenen tot 28 februari nog te zien is.

Detail uit ‘Stilleven van rozentakken’, 1863-96, van Margaretha Roosenboom. Beeld Museum Arnhem
Detail uit ‘Stilleven van rozentakken’, 1863-96, van Margaretha Roosenboom.Beeld Museum Arnhem

Het is moeilijk om echt stil te staan bij wat tijd doet met levende dingen. In ons hoofd zit een idee van onveranderlijkheid – je denkt over jezelf met een coherent beeld in je hoofd, niet het voortdurend veranderlijke lijf dat je bent. De leukste kant – het jonge zachte lichaam, de kleurige bloem, het knisperend verse groene blad – wordt gestold, maar dat is vluchtig. Eigenlijk houdt ons hoofd zich vast aan een moment. Ik zeg ‘ons’, maar bedoel natuurlijk ‘ik’ en ‘mijn’, want ik kan niet voor anderen spreken. Maar ook de kunst laat vaak zien dat er liever nadruk wordt gelegd op bloei dan op verval.

Cindy Sherman bracht het verdorrende stilleven nog dichterbij, door eetstillevens te fotograferen waar de tijd overheen is gegaan. Voedsel met een laagje schimmel. Een nieuwe biotoop, de natuur is er al mee aan de slag. Omdat voedsel bij ons naar binnen gaat, zijn die stillevens behalve prachtig ook abject – je kunt het ranzige gevoel krijgen dat je het proeft. Maar heel anders dan de magnifieke verdorde bladeren van Floris Verster is het niet.

Untitled (#238), 1987-1990, van Cindy Sherman. Beeld Metro Pictures
Untitled (#238), 1987-1990, van Cindy Sherman.Beeld Metro Pictures

Cindy Sherman en Floris Verster laten de schoonheid in de afbrokkeling zien. De gele bladeren krijgen van Verster een hoofdrol, met een lang, hangend blad, en een mooi geknakt exemplaar rechts. De normaal fel paarse anemonen hebben hun kleur verloren. In plaats daarvan laat Verster het volle zonlicht op de vergeelde bladeren schijnen – en geeft hij kleur aan wat we misschien geneigd zijn te negeren.

1.Floris Verster, Bloemstilleven, anemonen en bladeren, 1889, olieverf op doek, 135 x 74 cm, Groninger Museum. Te zien t/m 28 februari in de expo Stilleven in Museum Gouda (museum nu gesloten ivm covid).

2.Cindy Sherman (B. 1954) Untitled (#238), 1987-1990, Metro Pictures

3.Margaretha Roosenboom, Stilleven van rozentakken [detail], 1863-96, Museum Arnhem.

Meer over