Theater

Deze Festen blijft een opmerkelijk mengsel van drama enerzijds en kluchtige flauwiteiten anderzijds ★★★☆☆

Hoe maak je van een grimmig familiedrama een zwarte komedie? Een betere vraag is: waarom zou je dat überhaupt willen?

Vincent Kouters
Festen door Bos Theaterproducties. Beeld Raymond van Olphen
Festen door Bos Theaterproducties.Beeld Raymond van Olphen

Dat moment. Dat moment in Festen, waarop oudste zoon Christian met een mes tegen een glas tikt en opstaat om zijn speech te houden, dat is nog altijd fenomenaal. De vader mag kiezen tussen de groene en de gele speech. Hij kiest de groene. ‘Interessante keuze,’ zegt een zenuwachtige Christian. ‘Dit is een soort waarheidsspeech. Hij heet: papa gaat in bad.’

Je houdt als kijker je adem in. Je weet wat er gaat komen. De zoon zal zijn 70-jarige vader ten overstaan van de hele familie eindelijk durven aanspreken op het jarenlange seksuele misbruik van hemzelf en zijn tweelingzus. Het feest verandert in een slagveld vol gedekte tafels.

Dat wist je al, want je kent waarschijnlijk de film van Thomas Vinterberg of anders de vorige toneelbewerking van Festen. Maar toch: het drama van dat moment, de heftigheid en tegelijk de nonchalance waarmee de zoon (hier gespeeld door Vincent Croiset) het vertelt, het contrast tussen de uitbundige feeststemming en de pijn van een jarenlang trauma, dat allemaal veroorzaakt een zindering door de zaal. Ademloos kijken. Kippevel.

Ook nu weer. Zoveel jaar na dato. In een nieuwe toneelbewerking van Peter Heerschop blijkt nog eens hoe ijzersterk het simpele verhaal van Festen is. Of nou ja, nieuw?

Festen Beeld Raymond van Olphen
FestenBeeld Raymond van Olphen

In 2002 speelde De Ploeg (bestaande uit cabaretiers als Heerschop en Viggo Waas en acteurs als Genio de Groot en Han Römer) deze voorstelling al. Die doen ze nu nog eens dunnetjes over, met andere gastacteurs. De regie was destijds van de inmiddels overleden Willem van de Sande Bakhuyzen en nu van Titus Tiel Groenestege. Maar toch: het is grotendeels dezelfde voorstelling, met hetzelfde probleem.

Hoe maak je van een grimmig familiedrama een zwarte komedie? Dat is de vraag waarmee de makers twintig jaar geleden zichtbaar worstelden. En nu weer. Een betere vraag is: waarom zou je dat überhaupt willen?

Die wordt niet beantwoord. Deze Festen blijft een opmerkelijk mengsel van zwaarwichtig drama enerzijds en kluchtige flauwiteiten en satirisch cabaret anderzijds. Het begint met een lollige opening door Heerschop en Waas als zichzelf, die de rolbezetting met het publiek doornemen. Piet Römer (die vorige keer de vader speelde) is dood. Die moest dus vervangen. Waas was zelf ook bijna dood (vanwege een herseninfarct vorig jaar), maar doet wel weer mee. ‘We kijken wel hoe ver je komt’, zegt Heerschop.

Een heel nummer wordt gemaakt van de huidskleur van acteur André Dongelmans. ‘Jij speelt toch die ne…’, zegt Waas tegen hem, voordat Heerschop hem snel onderbreekt. Er breekt een discussie los over de vraag of Dongelmans nu ‘de Afrikaan’ speelt of toch beter de broer van Christian. Zelf wil hij dat laatste, want dat is een veel grotere rol. De actrices spelen wel gewoon vrouwen, merkt iemand op en zo gaat het nog een tijdje door.

Dan begint het drama, dat wonderwel overeind blijft, mede dankzij sterk spel van Croiset en Römer. Ook na die ene scène blijven hun confrontaties zinderend. Maar telkens wordt het toch weer een klucht. De vele rolwisselingen (kinderen, gasten en bedienden) gebeuren door brilletjes op en af te zetten en jasjes aan en uit te doen. Er zijn een hardhorende oma in een onzichtbare rolstoel en een ceremoniemeester met een Duits accent en dito laarzen. Het originele script wordt om en om belachelijk gemaakt en oprecht gespeeld. Dat is soms leuk, en vaker tamelijk verwarrend.

Goed dat Festen terug is. Jammer dat het zo schijtlollig moest.

Succesfilm

Festen (1998) betekende de doorbraak van de Deense filmregisseur Thomas Vinterberg. Zijn film kreeg in Cannes de Grote Jury-Prijs en werd een wereldhit. Het was de eerste film die werd gemaakt volgens de spartaanse principes van het Dogma 95-manifest. Dat stelt dat elke vorm van bewerking of manipulatie uit den boze is. Dat werkte goed voor dit benauwende familiedrama, dat door de eenheid van tijd, plaats en handeling bovendien zeer toneelachtig uit de hoek kwam.

Theatergroep De Ploeg zag dat ook en besloot in 2002 Festen naar het theater te brengen. Deze curieuze samenwerking tussen cabaretiers (van Niet Uit Het Raam) en serieuze(re) acteurs maakte er een allesbehalve spartaanse mix van komedie en drama van. Piet Römer speelde destijds de vader. Zijn echte zoon Han Römer speelde de zoon.

Nu, twintig jaar later, speelt dezelfde kerngroep (met andere gastacteurs) een licht aangepaste versie van die toneel-Festen. Han Römer is nu zelf de vader, Vincent Croiset – telg uit weer een andere toneelfamilie – zijn zoon. Thomas Vinterberg had ondertussen vorig jaar veel succes met zijn midlifecrisisfilm Druk.

Festen

Theater

★★★☆☆

Door Bos Theaterproducties, naar de film van Thomas Vinterberg, Mogens Rukov en Bo hr. Hansen, regie Titus Tiel Groenestege.

9/3, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Tournee t/m 10/7.