Deze documentaire brengt een ode aan het vroegste werk van de filmpioniers Lumière

Thierry Frémaux, directeur van het filmfestival in Cannes, maakte een prachtcompilatie van het vroegste werk van de filmpioniers Lumière. Zijn enthousiasme voor cinema werd er nog groter door.

L'arroseur arrosé ('de besproeier besproeid'), 1895. Beeld null
L'arroseur arrosé ('de besproeier besproeid'), 1895.

Als directeur van 's werelds belangrijkste filmfestival, dat van Cannes, staat Thierry Frémaux bekend als een bovengemiddeld charmante gastheer. Ook op reis, in zijn tweede hoedanigheid van directeur van het Lumière-instituut in Lyon, is de 57-jarige Fransman de hoffelijkheid zelve. Even dat complimentje maken voor het Eye-museum, waar zijn documentaire met gerestaureerd werk van de filmpioniers Lumière in voorpremière gaat: 'Ik bezocht vanmiddag het filmarchief van Eye. Ik kan u zeggen dat dit misschien wel het meest geavanceerd opgeslagen erfgoed in de wereld is. Dat hebben we niet in de Franse cinematheek. Jullie hebben geluk!'

Frémaux bezoekt Amsterdam ter promotie van Lumiere! L'aventure commence, zijn negentig minuten lange documentaire die is samengesteld uit de allereerste filmopnamen van de broers Lumière. Heel korte filmpjes, elk hooguit vijftig seconden lang, gemaakt (en vertoond) tussen 1895 en 1905. Voorzien van Frémaux' liefdevolle commentaar, trots op de broers Louis en Auguste, die het fotofabriekje van hun vader in Lyon ombouwden tot 's werelds eerste filmstudio en in 1895 hun filmcamera patenteerden, de cinematographe.

Eerst die ene kwestie: was Louis Lumière degene die cinema uitvond?

'Het is niet zo dat hij op een ochtend wakker werd en dacht: ik ga iets uitvinden en ik noem het cinema. Velen gingen hem voor, een lange reeks. Maar geen van die voorgangers slaagde. Er was Thomas Edison, natuurlijk. Iedere historicus heeft zijn favoriet. Ik kom uit Lyon, mijn favoriet is Lumière. Edison vond de kinethoscoop uit, een machine waar slechts één persoon tegelijk in kon kijken. Hij geloofde niet in het idee om mensen gezamenlijk in een ruimte te zetten en ze tegelijk naar hetzelfde te laten kijken. Edison vond Netflix uit, in zekere zin.'

Een komediant. Beeld null
Een komediant.

De meeste mensen kennen de Lumières van die beroemde gefilmde aankomst van een trein, die maakte dat het publiek van de stoel viel, uit angst dat de trein de zaal in zou rijden. Wat zijn we vergeten over de Lumières?

'Dat het regisseurs waren. Mensen veronderstellen dat de broers gewoon de werkelijkheid filmden, dat het verhalend filmen pas begon bij Georges Méliès. Maar dat is niet waar. Neem het filmpje van de man met de tuinslang die in zijn gezicht spuit - allemaal mise-en-scène. Of die opname van een schip dat te water wordt gelaten: er zit honderdtwee jaar tussen de cameraman van Lumière en James Cameron, maar die koos in Titanic voor exact hetzelfde shot.'

Badgasten. Beeld null
Badgasten.

Bezit u een favoriet onder de honderd Lumière-films in de documentaire?

'Twee. Dat allereerste filmpje uit 1895, waar werknemers de Lumière-fabriek in Lyon uitlopen. Van literatuur en schilderkunst weten we niet wanneer ze precies uitgevonden zijn. Bij cinema wel: dat was daar in Lyon, op dat moment, die dag, die plek, die stad. En als tweede het laatste filmpje in de documentaire, van dat kleine meisje in Vietnam. Lumière filmde niet slechts zijn eigen kinderen zo teder, maar ook die van anderen.'

Thierry Frémaux Beeld null
Thierry Frémaux

Het Vietnamese meisje rent op de kijker af terwijl de camera...

'Achteruit beweegt! Dat kun je na-vertellen, maar dan is het niets. Terwijl, als je het ziet! En dat is precies wat we in Cannes nog steeds zoeken, als we films beoordelen: zien we iets wat slechts kan worden overgebracht door film, of ook door literatuur of een liedje?'

U beschermt de oudste films, maar als directeur van Cannes ontfermt u zich ook over de nieuwste. En u noemde zojuist Netflix. Is cinema na 120 jaar voltooid?

'Toen regisseurs als Wim Wenders en Jean-Luc Godard jaren geleden al het einde van cinema verkondigden, hadden ze het over de kunstvorm. Ze leden aan een zekere melancholie. Uiteraard hadden ze het mis. Cinema is alomtegenwoordig, óók op Netflix. Maar het sociale aspect ervan, de gezamenlijke beleving: dat is een andere kwestie. Martin Scorsese maakt nu The Irishman voor Netflix. Ik weet zeker dat hij in zijn hoofd geen enkel onderscheid maakt: de schepping van deze film is gelijk aan zijn eerdere. Maar we zullen The Irishman niet op dezelfde manier beleven, als Netflix geen vertoningen in theaters toestaat.

'Als je terugblikt in de geschiedenis, zie je dat cinema al vaak moest vechten voor haar bestaan. Bijvoorbeeld toen televisie opkwam. Misschien is het juist goed, een kunstvorm die permanent bezig is te overleven. Een kunstvorm overigens die in goede gezondheid verkeert. Misschien niet overal, maar kijk naar China: daar bouwen ze honderd theaters per maand. Rijke internetbedrijven zoals Amazon, Apple en Netflix investeren allemaal in films. Netflix gelooft nog niet in theaters, maar dat komt nog wel.'

Alpinisme in Lumière! L'aventure commence. Beeld null
Alpinisme in Lumière! L'aventure commence.

Lumière! L'aventure commence is een documentaire over, maar vooral mét 114 gerestaureerde zeer vroege filmpjes uit de schatkamer van de Franse pioniers en broers Lumière. Die ontdekten meer dan alleen de draaiende camera en waren échte regisseurs, zo betoogt vertelstem Thierry Frémaux, die ook directeur is van het filmfestival van Cannes.

Documentaire
Regie: Thierry Frémaux
90 min., In 8 zalen.

Meer over