oog voor detail

Degas schilderde hier iets wat relatief nieuw was: ontspannen in de openbare ruimte

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: badhanddoek.


Edgar Degas, detail uit Strandscène, 1869-70, olieverf op papier, geplakt op doek, 47,5 x 83 cm Beeld National Gallery Londen
Edgar Degas, detail uit Strandscène, 1869-70, olieverf op papier, geplakt op doek, 47,5 x 83 cmBeeld National Gallery Londen

Een van de leuke dingen van een strand is dat je daar kunt zien dat kleren toch wel meer over iemand zeggen dan je misschien dacht. Als de kleren (vrijwel) uit zijn, zijn mensen immers een stuk slechter te ‘lezen’. We leven natuurlijk al lang in een tijd waarin je lekker moet aantrekken wat je wil, in joggingbroek naar theater kunt of op gympen naar de bestuursvergadering, niks aan de hand. Regels van decorum worden niet meer beschouwd als houvast maar als obstakel – toch blijven kleren nog altijd veel over je vertellen. Over je sociale status, of je waarde hecht aan tradities en of je jezelf graag aanpast aan je omgeving of juist niet. Je kunt jezelf zichtbaarder of juist onbeduidend maken met je kleren, vrouwelijker of juist genderneutraler. Kleding is nog steeds een sociale stellingname en een culturele betekenisdrager.

Edgar Degas, Strandscène, 1869-70, olieverf op papier, geplakt op doek, 47,5 x 83 cm Beeld National Gallery Londen
Edgar Degas, Strandscène, 1869-70, olieverf op papier, geplakt op doek, 47,5 x 83 cmBeeld National Gallery Londen

Maar goed, dat wordt dus allemaal uitgetrokken aan zee, en langs het zwembad. En hoewel een strakke speedo of juist een knielange zwembroek best íéts zegt, ontdoen we ons op het strand van vrijwel alles wat onze sociale positie onthult. Dat is deel van de ontspanning. Daarom vind ik deze twee kinderen in badhanddoek zo mooi.

Dat, en het feit dat je mensen zelden zó op schilderijen ziet.

Degas schilderde hier iets wat relatief nieuw was: ontspannen in de openbare ruimte. Hangen, spelen en niks doen tussen andere mensen die ‘vrij’ hebben. Tot eind 18de eeuw was het strand gewoon natuur, woest en gevaarlijk. Wij maakten er cultuur van. Aanvankelijk omdat het gezond zou zijn; even weg van de rap industrialiserende stad, kon je door te baden genezen van allerlei kwalen. Een soort kuuroord dus. In de Romantiek, lees ik in een mooi stuk over de geschiedenis van de strandcultuur, werd de kust een plek om tot jezelf te komen; het strand als belofte van zelfontdekking. En loskomen van de alledaagse routine.

Degas geeft dat gevoel van niks hoeven een plek in dit schilderij, met het meisje dat loom in het zand ligt, koppie op een handdoek, haar zwempak ligt te drogen op het zand, terwijl een bediende haar haren kamt. Iets wat in de eeuwen daarvoor gebeurde buiten het zicht van anderen. Verderop spelen kinderen in zee, maken mensen een praatje, en dan is er deze familie die net vertrekt. De twee kinderen gehuld in hun badlakens met lieve witte schoentjes en rode linten, de een ook een lint in het haar, de ander met het doek over het ongetwijfeld natte haar op zijn of haar koppie getrokken, de neus en mond nog net zichtbaar. Hun handdoeken zijn een paar losse streepjes verf. Het kan een kind van nu zijn, het lijkt een kind van alle tijden. Het is vooral: waar je wil zijn als de zomer begint.

Giorgio De Chirico, detail uit Baders op het strand, 1934 Beeld collectie Valsecchi Rome
Giorgio De Chirico, detail uit Baders op het strand, 1934Beeld collectie Valsecchi Rome

Heel soms zie je in andere schilderijen mensen met handdoeken, zoals in een strandvoorstelling van Giorgio De Chirico, maar daar hebben de doeken een functie; ze verhullen net een klein beetje, zodat het erotisch naakt van de dames wordt onderstreept. Hier bij Degas is een laken gewoon dat waarin je liefst helemaal verdwijnt als je nat uit het water komt. Zo’n ding waar iedereen een gezellig rupsje van wordt in een warme cocon. Zo’n ding dat laat zien dat je even geen verplichtingen hebt. Met een badlaken om en zand tussen de voeten telt niks behalve comfortabel zijn.

Edgar Degas, Strandscène, 1869-70, olieverf op papier, geplakt op doek, 47,5 x 83 cm, National Gallery Londen.

Giorgio De Chirico, Baders op het strand, 1934, collectie Valsecchi Rome.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over