De zelfkant van Groningen

Vijf fotografen zochten in opdracht van de stichting Noorderlicht naar de 'onderstroom' van Groningen, en zetten de stad geheel naar eigen hand....

Door Arno Haijtema

Ze smoren nogal eens in goede bedoelingen, met hun saaie uitweidingen en brave tekeningen, aquarellen of foto's van mediocre kwaliteit. Ze beginnen steevast met regenteske borstklopperij namens een van de sponsoren en belanden na een keer vluchtig te zijn doorgebladerd in de stofhoeken van de boekenkast: de dikwijls fraai gebonden, op glanzend papier gedrukte boeken waarin de lof op een stad of streek wordt bezongen.

Land van Belofte lijkt in eerste aanblik zo'n boek. De titel verwijst naar Groningen en inderdaad: de eerste pagina's zijn voor burgemeester Jacques Wallage. 'Zoals de Engelsen zeggen: The quality of life is hier hoog.' Maar na die eerste pagina's gaat de vergelijking met het duffe streekboek mank. Vijf gerenommeerde fotografen hebben gezocht naar de karakteristieken van de stad en hun visies in Land van Belofte samengebracht.

Het vijftal zocht in opdracht van de stichting Noorderlicht (tevens organisator van de jaarlijkse fotomanifestatie in afwisselend Leeuwarden en Groningen) naar de 'onderstroom' van de stad. Niet de toeristische trekpleisters maar het alledaagse leven vormde het thema van de Nederlandse Adriennne van Eekelen, de Zweed Anders Petersen, de Amerikaan Ken Schles, de Engelsman John Davies en de Fransman Antoine d'Agata.

De bijdragen van d'Agata, zelfverklaard junkie en alcoholist, zijn het verrassendst. Zijn oeuvre bestond totnutoe vooral uit nachtelijke foto's waarin het leven van ruige, onveilige en betaalde seks, heroïnespuiten en de bijbehorende flash resoneren. Het zijn, ondanks of misschien dankzij deze thematiek, erg poëtische foto's.

In Land van Belofte vertelt hij dat hij zijn nachtleven een jaar lang moest opgeven. Hij leed aan hepatitis en mocht als gevolg daarvan niets drinken. Zodoende besloot hij, voor het eerst sinds jaren, weer overdag te gaan fotograferen. In Groningen. Zo ongepolijst als zijn vroegere werk is, zo verzorgd, stijfjes en intrigerend zijn zijn portretten ten voeten uit van de stedelingen die voor hem poseerden.

D'Agata fotografeerde individuele Groningers, 'knipte' hun beeltenis digitaal uit en monteerde die vervolgens in een buitenomgeving, tegen de achtergrond van strakke muren uit het straatbeeld. Wie de foto's ziet, voelt iets onnatuurlijks, zonder dat precies is aan te geven waar dat in zit. De foto's van de mensen in een omgeving van steen en beton scheppen een atmosfeer van eenzaamheid en creëren tegelijk harmonie tussen stad en stedeling.

Anders Petersen heeft van oorsprong dezelfde interesses als d'Agata. De Zweed vertoefde in de jaren zestig langdurig op de Hamburgse Reeperbahn, waar hij het nachtleven temidden van hoeren, pooiers, matrozen, havenwerkers en zeelieden vastlegde in het legendarisch geworden Café Lehmitz. De opdracht om voor Land van Belofte te fotograferen is een van de weinige die hij in zijn carrière heeft geaccepteerd.

Gebleven is Petersens hang naar de zelfkant van de samenleving. Gebleven zijn ook zijn korrelige zwartwitstijl en zijn milde blik. Zonder ironie, maar juist geïnteresseerd en open benaderde Petersen zijn Groningse modellen: een blote dame in een pornoshop met diverse piercings, een vermoedelijke zwerver met woeste haardos en baard, een zwaar getatoeëerde man. Ze belonen de oprechte belangstelling van de fotograaf met ontwapenende eerlijkheid en warmte.

Zo geldt voor iedere fotograaf dat de Noorderlicht-samenstellers het beste in hen hebben bovengehaald. De Rotterdamse Adrienne van Eekelen bewijst opnieuw haar kracht als zwartwit-fotograaf van de nacht. In Groningen fotografeerde ze parkeerkelders en -gebouwen en de bestemmingen van automobilisten nadat ze hun auto gestald hadden, zoals de kermis in de binnenstad. Haar wereld is vol tegenlicht en silhouetten, sfeervol en spookachtig.

John Davies stelt daar de klare lijn van daglicht en technische camera tegenover. Zijn stadsgezichten zijn neutraal en overzichtelijk, zodat de toeschouwer zelf de schoonheid danwel absurditeit van moderne architectuur (zoals het hoofdkantoor van de Gasunie en het Groninger Museum) kan ontdekken.

Bescheiden en intiem is de bijdrage van Ken Schles. Zijn zwartwitfoto's zijn afgedrukt in een klein boekje in het hart van Land van Belofte. Prachtige portretten van anonieme Groningers onderweg, per bus, wandelend, op de fiets, op het station of in de kroeg aan het raam, van buitenaf gefotografeerd, in zichzelf gekeerd.

Wat de vijf fotografen in dit zeldzaam mooie boek verbindt, is hun vermogen om een stad in artistieke zin geheel naar hun eigen hand te zetten. Het had elke stad kunnen zijn. Het werd dankzij Noorderlicht Groningen.

Meer over